Xuất khẩu gần 375 tỷ USD, vì sao doanh nghiệp nội vẫn lép vế trước khối FDI?

Ngày 22/10, tại TP.HCM, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) chỉ đạo Tạp chí Diễn đàn Doanh nghiệp tổ chức Diễn đàn “Tái cấu trúc doanh nghiệp trong bối cảnh mới”, với sự tham gia của các nhà hoạch định chính sách, chuyên gia kinh tế và lãnh đạo doanh nghiệp.

Tại diễn đàn, các ý kiến cho rằng trong bối cảnh kinh tế toàn cầu biến động, chuỗi cung ứng dịch chuyển và công nghệ thay đổi nhanh chóng, doanh nghiệp Việt Nam cần chủ động đổi mới mô hình hoạt động, củng cố nội lực và tìm kiếm vị trí có giá trị cao hơn trong chuỗi cung ứng.

Doanh nghiệp nội cần nâng tầm trong chuỗi giá trị

Theo số liệu được nêu tại diễn đàn, tính đến tháng 8/2026, kim ngạch xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam đạt khoảng 374,84 tỷ USD. Trong đó, khu vực doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) đóng góp 300,37 tỷ USD, tương đương 80,1%. Ngược lại, khu vực kinh tế trong nước chỉ chiếm 19,9%.

Sự chênh lệch này cho thấy dù hoạt động xuất khẩu ghi nhận quy mô lớn, khả năng đóng góp trực tiếp của doanh nghiệp nội địa vẫn còn hạn chế. Đây cũng là bài toán về năng lực sản xuất, công nghệ, quản trị và khả năng tạo ra giá trị gia tăng của nền kinh tế trong nước.

Phát biểu tại diễn đàn, ông Hoàng Quang Phòng - Phó Chủ tịch VCCI, nhấn mạnh doanh nghiệp không thể tiếp tục duy trì phương thức hoạt động cũ mà cần chủ động tái cấu trúc để nâng cao khả năng thích ứng, củng cố sức chống chịu và tạo nền tảng tăng trưởng dài hạn.

Theo đó, quá trình tái cấu trúc cần tập trung vào ba trụ cột chính: đổi mới chiến lược và mô hình kinh doanh; củng cố năng lực quản trị, tài chính; đẩy mạnh chuyển đổi công nghệ và phát triển nguồn nhân lực.

Doanh nghiệp cần rà soát danh mục sản phẩm, tối ưu quy trình vận hành, kiểm soát dòng tiền và xác định rõ lợi thế cạnh tranh. Thay vì chỉ tập trung mở rộng quy mô, việc nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm và giá trị gia tăng cần trở thành ưu tiên.

Chuyển đổi số cũng cần được triển khai thực chất hơn, không dừng ở việc đầu tư phần mềm hay số hóa một số khâu riêng lẻ. Mục tiêu là thay đổi phương thức quản trị, tối ưu vận hành và nâng cao chất lượng ra quyết định dựa trên dữ liệu.

SME khó tiếp cận vốn, liên kết chuỗi cung ứng còn hạn chế

Một trong những điểm nghẽn lớn của doanh nghiệp trong nước là khả năng tiếp cận nguồn vốn trung và dài hạn, đặc biệt đối với nhóm doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME).

Ông Phạm Văn Triêm - Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa TP.HCM (HCM-SME), cho biết nhiều doanh nghiệp vẫn gặp khó khăn do quy mô hạn chế, năng lực tích lũy tài chính yếu và khả năng tiếp cận vốn chưa đáp ứng nhu cầu đầu tư, mở rộng sản xuất.

Bên cạnh đó, khoảng cách liên kết giữa SME với doanh nghiệp nhà nước, các tập đoàn lớn và khối FDI vẫn còn đáng kể. Trong khi nhiều doanh nghiệp lớn có nhu cầu tìm kiếm nhà cung cấp trong nước, không ít SME chưa đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn kỹ thuật, yêu cầu quản trị và quy trình lựa chọn đối tác.

Điều này khiến doanh nghiệp nội địa khó tham gia sâu vào chuỗi cung ứng, bỏ lỡ cơ hội tiếp cận đơn hàng và nâng cấp năng lực sản xuất.

Theo ông Triêm, thu hẹp khoảng cách thông tin, tiêu chuẩn kỹ thuật và yêu cầu quản trị sẽ giúp doanh nghiệp trong nước mở rộng cơ hội hợp tác, nâng cao tính tự chủ và sử dụng nguồn lực hiệu quả hơn.

Về tín dụng, ông Nguyễn Đức Lệnh, Phó Giám đốc Ngân hàng Nhà nước Khu vực 2, cho biết trong 9 tháng đầu năm 2026, dư nợ cho vay đối với SME tại TP.HCM đạt khoảng 1.276.000 tỷ đồng, chiếm 22% tổng dư nợ tín dụng trên địa bàn và tăng khoảng 10% so với năm 2025.

Dư nợ cho thuê tài chính đạt khoảng 37.000 tỷ đồng, tăng 11,35%, góp phần hỗ trợ doanh nghiệp đầu tư máy móc, thiết bị và đổi mới công nghệ.

Theo thông tin tại diễn đàn, ngành ngân hàng đang triển khai gói tín dụng ưu đãi quy mô 407.000 tỷ đồng, với lãi suất cho vay thấp hơn tối thiểu 1 điểm phần trăm so với mức lãi suất thông thường bình quân. Chương trình kết nối ngân hàng – doanh nghiệp tại TP.HCM ghi nhận giải ngân 464.000 tỷ đồng cho hơn 167.000 khách hàng, tương đương khoảng 78,6% quy mô gói tín dụng được đề cập.

Tuy nhiên, nguồn vốn chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi doanh nghiệp có phương án sử dụng vốn khả thi, quản trị rủi ro tốt và duy trì khả năng trả nợ. Vì vậy, minh bạch báo cáo tài chính, củng cố dòng tiền và nâng cao uy tín tín dụng là những yêu cầu quan trọng để doanh nghiệp tăng khả năng tiếp cận vốn.

Chuyển từ cạnh tranh bằng giá sang chất lượng và công nghệ

Theo TS Nguyễn Đức Hiển - Phó Trưởng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương, doanh nghiệp tư nhân cần tập trung tái cấu trúc quản trị và tài chính, đồng thời thay đổi phương thức cạnh tranh.

Thay vì chủ yếu dựa vào giá thấp, doanh nghiệp cần tạo lợi thế từ chất lượng sản phẩm, công nghệ, đổi mới sáng tạo và giá trị thương hiệu. Đây là hướng đi quan trọng để nâng cao biên lợi nhuận, gia tăng sức cạnh tranh và hạn chế phụ thuộc vào những lợi thế ngắn hạn.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp cần đa dạng hóa thị trường xuất khẩu, chủ động tìm kiếm đối tác và tham gia các chương trình kết nối quốc tế như Go Global nhằm mở rộng cơ hội kinh doanh.

Việc nâng cấp năng lực không chỉ giúp doanh nghiệp nội địa đáp ứng yêu cầu của thị trường quốc tế mà còn tạo điều kiện tham gia sâu hơn vào mạng lưới cung ứng của các tập đoàn đa quốc gia.

Trong bối cảnh các tiêu chuẩn về công nghệ, môi trường và quản trị ngày càng được chú trọng, khả năng đáp ứng yêu cầu của đối tác sẽ quyết định cơ hội tham gia chuỗi giá trị của doanh nghiệp Việt Nam.

Cải cách thể chế tạo dư địa tăng trưởng mới

Bên cạnh nỗ lực tự thân, doanh nghiệp cần một môi trường kinh doanh minh bạch, ổn định và có khả năng dự báo để mạnh dạn đầu tư dài hạn.

Ông Trần Ngọc Liêm, Giám đốc VCCI-HCM, cho rằng tối ưu hóa thủ tục hành chính, xóa bỏ chi phí không chính thức và minh bạch hóa quy định là những giải pháp thiết thực để hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng hai chữ số.

Ông đề xuất bốn nhóm giải pháp trọng tâm: Thứ nhất, đánh giá hiệu quả cải cách dựa trên thời gian và chi phí thực tế mà doanh nghiệp phải bỏ ra, thay vì chỉ căn cứ vào số lượng thủ tục được cắt giảm.

Thứ hai, xây dựng hệ thống pháp luật ổn định, minh bạch và có khả năng dự báo, giúp doanh nghiệp chủ động lập kế hoạch đầu tư, sản xuất và kinh doanh.

Thứ ba, bảo đảm môi trường cạnh tranh bình đẳng, đồng thời tăng cường trách nhiệm giải trình trong quá trình thực thi chính sách.

Thứ tư, chuyển từ tư duy quản lý sang kiến tạo, phục vụ; đẩy mạnh liên kết vùng và chia sẻ dữ liệu giữa các địa phương để giảm chi phí và nâng cao hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp.

Theo ông Liêm, VCCI-HCM sẽ tiếp tục tổng hợp kiến nghị từ cộng đồng doanh nghiệp, chuyển tải đến các cơ quan Trung ương và địa phương nhằm tháo gỡ những vướng mắc trong hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Diễn đàn cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tăng cường liên kết giữa SME, doanh nghiệp nhà nước, doanh nghiệp FDI và các tập đoàn lớn. Sự kết nối này có thể mở ra cơ hội chia sẻ công nghệ, nhân lực, tiêu chuẩn quản trị và thúc đẩy doanh nghiệp nội địa tham gia các lĩnh vực có giá trị gia tăng cao như kinh tế số, kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn.

Thực tế cho thấy, tái cấu trúc doanh nghiệp không còn đơn thuần là giải pháp ứng phó trước khó khăn mà đã trở thành yêu cầu chiến lược. Khi nội lực được củng cố, dòng vốn được khơi thông và môi trường kinh doanh được cải thiện, doanh nghiệp Việt Nam sẽ có thêm điều kiện nâng cao năng lực tự chủ, thu hẹp khoảng cách với khu vực FDI và đóng góp nhiều hơn vào mục tiêu tăng trưởng bền vững của nền kinh tế.