Vừa qua, Bộ Công thương đã hoàn thiện dự thảo lần thứ 14 Nghị định của Chính phủ về kinh doanh xăng dầu (dự thảo), đây là nghị định có tác động sâu rộng đến đời sống người dân, hoạt động sản xuất, kinh doanh và xã hội.
Liên quan đến dự thảo Nghị định, chia sẻ với báo chí, ông Nguyễn Tiến Thỏa - Chủ tịch Hội Thẩm định giá Việt Nam, nguyên Cục trưởng Cục Quản lý giá (Bộ Tài chính) - Người đã nhiều năm từng là Tổ trưởng điều hành giá xăng dầu của Liên Bộ: Tài chính, Công Thương; Tổ trưởng tổ biên tập Luật Giá năm 2012 và thành viên tham gia xây dựng Luật Giá năm 2023 cho rằng, cơ quan soạn thảo cần tiếp tục xem xét, hoàn thiện các quy định theo hướng đảm bảo tính thực chất của yếu tố thị trường, bám sát Luật giá 2023 nhằm phát triển một thị trường xăng dầu ổn định, bền vững.
Cần trao quyền thực chất
Theo ông Thỏa, một trong những nội dung đổi mới lớn và quan trọng nhất của dự thảo là việc trao quyền định giá cho doanh nghiệp trên cơ sở quy định: Thương nhân được quyền quyết định giá xăng dầu.
“Đây vốn là quan điểm xuyên suốt về điều hành giá hàng hóa, dịch vụ, trong đó có giá xăng dầu theo cơ chế giá thị trường đã được Nhà nước khẳng định từ Luật Giá năm 2012 và tái khẳng định lại ở Luật Giá năm 2023 khi quy định về quyền của tổ chức, cá nhân sản xuất kinh doanh là: Tự định giá và điều chỉnh giá hàng hóa, dịch vụ do mình sản xuất, kinh doanh….”, ông Nguyễn Tiến Thỏa cho biết.
Tuy nhiên, cũng theo ông Thỏa, dù định hướng chung là hợp lý nhưng một số nội dung cụ thể của dự thảo về điều hành giá xăng dầu lại chưa thật phù hợp, thậm chí có sự xung đột với Luật Giá hiện hành xuất phát từ 2 luận điểm lớn.
Thứ nhất, tại Khoản 1, Điều 27, dự thảo nhấn mạnh “Giá bán xăng dầu do thương nhân quyết định, thực hiện theo đúng quy định của pháp luật về giá và theo cơ chế thị trường”. Theo ông Thỏa, nếu trình bày theo hướng trên, quy định sẽ được hiểu là pháp luật về giá không đi theo cơ chế thị trường nên dự thảo phải bổ sung và nhấn mạnh thêm việc “… theo cơ chế thị trường”.
“Đây là quan điểm không chỉ trùng lắp mà còn thừa chữ, bởi Khoản 1, Điều 5, Luật Giá năm 2023 đã quy định rất minh bạch là: Nhà nước quản lý, điều tiết giá theo cơ chế thị trường…. Theo đó các quy định về quyền quyết định giá của các tổ chức, cá nhân sản xuất kinh doanh cũng phải tuân theo cơ chế ấy”, ông Nguyễn Tiến Thỏa nêu quan điểm.
Thứ hai, dự thảo hiện chưa tuân thủ đúng quy định của Luật Giá tại Khoản 1, Điều 5: Nhà nước “Tôn trọng quyền tự định giá, cạnh tranh về giá của tổ chức, cá nhân kinh doanh hàng hóa dịch vụ theo quy định của pháp luật”, nên đã đưa ra những quy định tương đối cài cắm quyền của cơ quan quản lý, can thiệp trực tiếp vào quyền định giá hợp pháp của doanh nghiệp theo nguyên tắc thị trường, tạo nên tinh trạng trao quyền quyết định cho doanh nghiệp nhưng lại mang tính thị trường "nửa vời", doanh nghiệp chỉ được quyền quyết định giá đầu vào (giá mua xăng dầu) để hình thành giá bán và lợi nhuận, các yếu tố hình thành giá khác đã có Nhà nước quy định và doanh nghiệp chỉ cần làm phép tính cộng để thành mức giá.
“Theo quy định của Luật Giá thì xăng dầu không thuộc danh mục Nhà nước định giá mà thuộc mặt hàng bình ổn giá, giá do doanh nghiệp quyết định. Đã không phải là mặt hàng do Nhà nước định giá thì đương nhiên khi giá thị trường vận động bình thường Nhà nước không định mức giá và không định đoạt cả yếu tố chi phí hình thành nên mức giá, trừ trường hợp khi giá thị trường có biến động bất thường Nhà nước phải áp dụng các biện pháp bình ổn giá, trong đó có biện pháp định giá cụ thể, giá tối đa hoặc khung giá trong một thời hạn nhất định”, ông Nguyễn Tiến Thỏa nêu quan điểm.
Cũng theo ông Thỏa, quy định về chi phí kinh doanh định mức khởi điểm phải gắn với chỉ số CPI do Bộ Công thương thông báo và khống chế một mức trần mà không tính đến chi phí kinh doanh thực tế cần được xem xét, cân nhắc sửa đổi cho phù hợp nhằm đảm bảo lợi ích chính đáng của các thương nhân phân phối.
Linh hoạt giá bán để theo sát thị trường
Liên quan đến công thức tính giá bán xăng dầu quy định tại Điều 28 của dự thảo, bên cạnh yếu tố chi phí kinh doanh định mức, ông Nguyễn Tiến Thỏa cũng nhấn mạnh đến một yếu tố tiềm ẩn bất cập lớn là việc áp dụng “giá đầu vào” để tính giá bán xăng dầu.
Theo đó, ông Thỏa cho biết, trước đây, giá đầu vào được tính theo giá xăng dầu thành phẩm được giao dịch trên thị trường quốc tế theo công bố của tờ Platt’s Singapore. Đến nay, dự thảo quy định: “Giá bán xăng dầu = Giá mua xăng dầu (+) …” và “Giá mua xăng dầu này do thương nhân phân phối tự xác định theo thực tế kinh doanh”.
Ông Thỏa cho rằng, đây là quy định mà tự nó đã “khóa cứng” tính chủ động và sự phản ứng linh hoạt của doanh nghiệp đối với sự biến động của giá thị trường, trước hết là các doanh nghiệp đầu mối nhập khẩu xăng dầu, mua xăng dầu của các cơ sở sản xuất, chế biến xăng dầu phải mua theo giá thị trường thế giới, sau đó lan tỏa ra toàn hệ thống.
Theo ông Thỏa, liên quan đến trường hợp này sẽ có 2 kịch bản có thể xảy ra trong thực thế.
Trường hợp thứ nhất, nếu doanh nghiệp mua xăng dầu về với giá mua thực tế cao, hình thành nên giá vốn và giá bán cao; ngay sau đó giá thế giới giảm, doanh nghiệp chưa bán hết lượng xăng dầu đã mua với giá cao đó, nhưng doanh nghiệp không cần và không có trách nhiệm phải giảm giá bán theo giá thế giới giảm mà vẫn được bán theo giá cao vì Luật quy định cho phép bán theo “Giá mua thực tế”. Hệ quả là doanh nghiệp sẽ lợi, còn người tiêu dùng sẽ thiệt thòi.
Trường hợp thứ hai, nếu doanh nghiệp mua xăng dầu về với giá mua thực tế thấp, hình thành nên giá vốn và giá bán thấp, ngay sau đó giá thế giới tăng, doanh nghiệp không được tăng giá theo giá thế giới mà vẫn phải bán theo giá mua thấp cũ, vì Luật quy định bán theo “Giá mua thực tế”. Hệ quả là: Người tiêu dùng được lợi, nhưng doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu sẽ gặp khó khăn trong quá trình tái sản xuất trong chu kỳ kinh doanh tiếp theo và khả năng xăng dầu sẽ chảy sang các quốc gia lân cận có giá bán cao hơn là không tránh khỏi.
“Với quy định giá bán xăng dầu xuất phát từ giá mua thực tế như trên trở thành một quy tắc mua cao bán cao, mua thấp bán thấp hết số lượng đã mua trong kỳ mua xăng dầu mà không được linh hoạt giá theo biến động của giá thế giới trong chu kỳ mua thực tế với giá cao hay thấp ấy sẽ không tránh khỏi tình trạng giá trong nước sẽ luôn “lệch pha” với giá thị trường thế giới”, ông Nguyễn Tiến Thỏa phân tích.
Liên quan đến Quỹ bình ổn giá xăng dầu, theo ông Nguyễn Tiến Thỏa, hiện dự thảo còn thiếu vắng các quy định cụ thể mang tính hướng dẫn một cách rõ ràng, minh bạch về cơ chế hình thành và sử dụng. Bên cạnh đó, các điều khoản chuyển tiếp về quỹ bình ổn giá thì còn tương đối “lủng củng, lòng vòng”.
“Bộ Tài chính có nhiệm vụ mở tài khoản nhận chốt số dư quỹ, quyết toán bù trừ xong bàn giao tài khoản đó cho Bộ Công Thương. Vấn đề đặt ra là liệu Bộ Tài chính có khẳng định được Bộ nắm chắc số dư, số âm quỹ của từng doanh nghiệp khi Bộ không phải là cơ quan quản lý kinh doanh, quản lý sản lượng ‘đầu vào’ gắn với số tiền trích lập quỹ, quản lý sản lượng ‘đầu ra’ gắn với số tiền chi quỹ để thực hiện quy định trên. Câu trả lời này dành cho Bộ Tài chính”, ông Nguyễn Tiến Thỏa nhận định.
Từ những phân tích trên, ông Thỏa đề nghị cần bổ sung vào dự thảo công thức tính giá xăng dầu theo hướng (+/-) yếu tố Quỹ Bình ổn giá, đồng thời cần bám sát và cụ thể hóa quy định tại Khoản 2, Điều 19 của Luật Giá đã nêu rõ: “Chính phủ quyết định việc lập Quỹ Bình ổn giá đối với hàng hóa, dịch vụ thuộc danh mục hàng hóa, dịch vụ bình ổn giá; Quy định về quản lý, trích lập, chi sử dụng Quỹ Bình ổn giá và chịu trách nhiệm bảo đảm tính công khai, minh bạch trong quản lý, sử dụng quỹ”.
.png "Hợp đồng thẩm định giá trong hệ thống pháp luật hiện hành: Bất cập và đề xuất tháo gỡ")
.png "NHNN: Lãi suất ngân hàng vẫn chịu sức ép tăng nhưng tốc độ tăng đang chậm lại")
