Viên thuốc được đồn giúp não trẻ lại sau 3 ngày, tăng trí nhớ 70%: Sự thật phía sau "phép màu" mang tên ISRIB

Trong bộ phim điện ảnh nổi tiếng Limitless (Trí lực siêu phàm), nhân vật chính Eddie Morra từ một nhà văn nghèo khổ, bế tắc đã lột xác thành một thiên tài kiệt xuất chỉ sau một đêm nhờ viên thuốc màu trong suốt mang tên NZT-48. Viên thuốc viễn tưởng này giúp anh khai phá 100% năng lực não bộ, ghi nhớ mọi thông tin từng lướt qua trong đời, học ngoại ngữ mới chỉ trong vài giờ và phân tích thị trường tài chính nhạy bén vô song.

Cơn khát về một "viên thuốc thông minh" hay một "thần dược trẻ hóa não bộ" ngoài đời thực chưa bao giờ hạ nhiệt. Đó là lý do vì sao khi thông tin về một phân tử có tên ISRIB lan truyền trên mạng xã hội, dư luận lập tức bùng nổ.

Nhiều người tin rằng khoa học đã thực sự chạm tới ranh giới của viễn tưởng: một loại thuốc có thể "hồi sinh" bộ não già cỗi chỉ sau vài ngày, cải thiện trí nhớ tới 70% và xóa sổ hoàn toàn căn bệnh mất trí Alzheimer. Nhưng sự thật phía sau ISRIB là gì? Thực tế khoa học thú vị không kém, nhưng cũng phức tạp và cần sự thận trọng hơn rất nhiều.

Thuốc trẻ hóa não?

Nhân vật chính của câu chuyện là ISRIB, viết tắt của "Integrated Stress Response Inhibitor". Phân tử này được nhóm nghiên cứu của giáo sư Peter Walter tại Đại học California San Francisco (UCSF) phát hiện từ năm 2013 trong quá trình nghiên cứu cơ chế phản ứng stress của tế bào.

Thay vì tác động trực tiếp lên tế bào thần kinh hay tạo ra nơron mới, ISRIB nhắm vào một hệ thống điều hòa rất cơ bản của cơ thể gọi là Integrated Stress Response (ISR), cơ chế giúp tế bào giảm hoạt động tổng hợp protein khi gặp các tình trạng như viêm, nhiễm virus hoặc tổn thương.

Trong điều kiện bình thường, ISR đóng vai trò như một chiếc phanh an toàn. Nhưng khi quá trình này bị kích hoạt kéo dài, đặc biệt trong quá trình lão hóa hoặc sau chấn thương não, nó lại khiến các tế bào thần kinh hoạt động kém hiệu quả hơn, làm suy giảm khả năng học tập và ghi nhớ. ISRIB được ví như một công tắc giúp "nhả phanh", khôi phục quá trình tổng hợp protein cần thiết để tế bào thần kinh hoạt động bình thường trở lại.

Điều khiến cộng đồng khoa học chú ý là tốc độ tác động của phân tử này. Trong nghiên cứu công bố năm 2020 trên tạp chí eLife, các nhà khoa học tại UCSF chỉ cần tiêm ISRIB cho chuột già trong ba ngày liên tiếp. Sau đó, những con chuột vốn gặp khó khăn khi tìm đường trong mê cung nước đã thể hiện khả năng học tập tương đương chuột trẻ.

Thậm chí nhiều tuần sau khi ngừng điều trị, hiệu quả cải thiện về trí nhớ và khả năng thích nghi vẫn được duy trì. Khi quan sát não chuột chỉ một ngày sau liều đầu tiên, nhóm nghiên cứu nhận thấy nhiều dấu hiệu lão hóa ở tế bào thần kinh gần như biến mất, bao gồm khả năng dẫn truyền tín hiệu và kết nối giữa các nơron được cải thiện rõ rệt.

Đó cũng là nguồn gốc của những tiêu đề như "não trẻ lại chỉ sau vài ngày". Tuy nhiên, cách diễn đạt này không đồng nghĩa với việc quá trình lão hóa đã bị đảo ngược. Điều mà các nhà khoa học thực sự quan sát được là một số chức năng nhận thức và đặc điểm sinh học của tế bào thần kinh ở chuột già có thể được phục hồi nhanh chóng nếu loại bỏ trạng thái stress kéo dài của tế bào. Đây là một khác biệt rất lớn so với tuyên bố "đảo ngược lão hóa não" thường xuất hiện trên mạng xã hội.

Một điểm khác cũng thường bị hiểu sai là con số "70% cải thiện trí nhớ". Trong các công bố khoa học về ISRIB cũng như thông cáo của UCSF, không có số liệu nào khẳng định chuột ghi nhớ nhiều hơn 70% tuyến đường hay nhiệm vụ phức tạp. Các nghiên cứu chủ yếu sử dụng các bài kiểm tra hành vi như mê cung nước Morris hay mê cung linh hoạt để đánh giá khả năng học tập, sau đó so sánh với nhóm đối chứng. Việc quy đổi thành một tỷ lệ phần trăm cụ thể là cách diễn giải thiếu chính xác của nhiều bài viết lan truyền trên Internet.

Không chỉ giới hạn ở lão hóa, ISRIB còn được thử nghiệm trên nhiều mô hình bệnh khác nhau. Các nghiên cứu trước đây cho thấy phân tử này có thể cải thiện nhận thức sau chấn thương sọ não, giảm suy giảm nhận thức trong hội chứng Down ở mô hình động vật, đồng thời cho thấy tiềm năng trong một số bệnh lý thần kinh và thậm chí cả ung thư.

Một số nghiên cứu trong phòng thí nghiệm cũng ghi nhận ISRIB giúp bảo vệ tế bào thần kinh trước độc tính của amyloid-beta, loại protein liên quan đến bệnh Alzheimer. Tuy nhiên, đây đều là dữ liệu tiền lâm sàng và chưa thể xem là bằng chứng thuốc điều trị Alzheimer.

Điều đáng chú ý là sau hơn mười năm nghiên cứu, ISRIB vẫn chưa trở thành thuốc dành cho con người. Lý do không nằm ở việc các kết quả ban đầu không đủ ấn tượng, mà bởi phát triển thuốc thần kinh luôn là một trong những lĩnh vực khó khăn nhất của y học hiện đại. Một hợp chất có thể tạo ra kết quả ngoạn mục trên chuột vẫn có thể thất bại khi thử nghiệm trên người vì khác biệt về sinh học, độ an toàn, khả năng chuyển hóa hoặc tác dụng phụ lâu dài. Đến nay, vẫn chưa có thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn chứng minh ISRIB có thể cải thiện trí nhớ ở người.

Dẫu vậy, giá trị lớn nhất của ISRIB có lẽ không nằm ở chính phân tử này mà ở tư duy khoa học mà nó mở ra. Trong nhiều thập kỷ, giới nghiên cứu thường xem suy giảm nhận thức do tuổi tác là hệ quả gần như không thể đảo ngược của việc tế bào thần kinh chết dần theo thời gian. ISRIB đặt ra một giả thuyết khác: có thể một phần đáng kể sự suy giảm đó chỉ là hệ quả của những "công tắc sinh học" bị kẹt ở trạng thái stress kéo dài. Nếu đúng như vậy, việc điều chỉnh các công tắc này có thể phục hồi chức năng não mà không cần tạo ra nơron mới.

Đó cũng là lý do ISRIB vẫn được xem là một trong những khám phá có ảnh hưởng lớn trong nghiên cứu thần kinh học hiện đại. Nó chưa phải là "viên thuốc trẻ hóa não" như nhiều bài đăng mạng xã hội mô tả, nhưng đã thay đổi cách các nhà khoa học nhìn nhận về lão hóa nhận thức. Trong tương lai, ngay cả khi ISRIB không bao giờ trở thành thuốc thương mại, những nguyên lý sinh học mà nó hé lộ vẫn có thể là nền móng cho thế hệ liệu pháp mới nhằm điều trị sa sút trí tuệ, chấn thương não và các bệnh thoái hóa thần kinh.

*Nguồn: Elite Science, Science Direct