Phân kali là gì và tại sao Mỹ nhập khẩu mặt hàng này từ Belarus?

Việc Mỹ phụ thuộc vào nguồn phân bón kali từ Canada đang làm gia tăng lo ngại về chi phí của nông dân, trong bối cảnh căng thẳng thương mại giữa hai nước.

Theo dữ liệu của Kpler, một lô hàng phân kali có khối lượng 30.000 tấn dự kiến cập cảng New Orleans vào thứ Tư. Lô hàng này được vận chuyển sau khi Washington quyết định dỡ bỏ các lệnh trừng phạt đối với những nhà sản xuất phân kali lớn của Belarus vào tháng 3, mở đường cho hoạt động thương mại được nối lại.

Mặc dù lô hàng từ Belarus chỉ chiếm một phần nhỏ trong tổng số 5,6 triệu tấn phân kali mà Mỹ nhập khẩu trong năm ngoái, động thái này cho thấy quan hệ giữa Washington và Minsk đang có những bước mở cửa thận trọng.

Ông Trump cho biết Mỹ đang xúc tiến một thỏa thuận lớn hơn để mua phân bón của Belarus với mức giá thấp hơn đáng kể so với giá mua từ Canada, nhà cung cấp chủ lực hiện nay. Tuy nhiên, các nhà phân tích đặt câu hỏi liệu Belarus có thể cạnh tranh về giá với các nhà sản xuất Canada và mở rộng xuất khẩu đủ để tạo ra thay đổi đáng kể trên thị trường Mỹ hay không.

Phân kali là gì và tại sao Mỹ cần nhập khẩu mặt hàng này?

Phân kali là nhóm phân bón cung cấp kali, một trong ba chất dinh dưỡng đa lượng thiết yếu đối với cây trồng, bên cạnh nitơ và phốt pho. Trong thương mại phân bón, thuật ngữ potash thường được dùng để chỉ các loại khoáng chất và sản phẩm phân bón chứa kali, trong đó kali clorua là sản phẩm phổ biến nhất.

Kali đóng vai trò quan trọng đối với quá trình sinh trưởng, điều hòa nước, vận chuyển chất dinh dưỡng và nâng cao khả năng chống chịu của cây trồng. Do không có chất dinh dưỡng nào có thể thay thế chức năng của kali, loại phân bón này được sử dụng rộng rãi trong nông nghiệp, bao gồm cả canh tác ngô và đậu tương.

Mỹ phụ thuộc rất lớn vào nguồn nhập khẩu để đáp ứng nhu cầu phân kali. Theo báo cáo Tóm tắt hàng hóa khoáng sản năm 2026 của Cơ quan Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS), Canada chiếm gần 80% lượng phân kali nhập khẩu của Mỹ. Nga đứng thứ hai, chiếm 12% tổng lượng nhập khẩu.

Sự phụ thuộc này khiến nguồn cung phân bón trở thành vấn đề kinh tế và chính trị đáng quan tâm, đặc biệt trong bối cảnh nông dân phải đối mặt với chi phí sản xuất ngày càng tăng. Trong những tháng gần đây, nông dân Mỹ cho biết chi phí nhiên liệu và phân bón đã tăng cao, gây thêm sức ép lên biên lợi nhuận vốn đã eo hẹp.

Theo các thông tin được đưa ra, ông Trump lo ngại áp lực tài chính có thể khiến đảng Cộng hòa mất đi một phần sự ủng hộ của cử tri nông dân trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ năm nay. Trong cuộc bầu cử năm 2024, ông Trump giành được 78% số phiếu tại các khu vực phụ thuộc vào hoạt động nông nghiệp. Tại một cuộc tọa đàm về nông nghiệp ở bang Wisconsin hồi tháng 6, ông Trump cam kết giá phân bón sẽ “giảm mạnh” khi Mỹ thoát khỏi cuộc xung đột với Iran.

Những gián đoạn trong hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz cũng làm gia tăng sức ép lên thị trường phân bón toàn cầu, đặc biệt là các sản phẩm phân bón chứa nitơ. Tuy nhiên, phân kali ít chịu tác động trực tiếp hơn từ cuộc khủng hoảng này do Mỹ chủ yếu dựa vào nguồn cung từ Canada.

Ông Trump cho rằng việc mua phân kali từ Belarus có thể giúp giảm chi phí. Sự xuất hiện của một nhà cung cấp bổ sung cũng có thể mang lại cho các doanh nghiệp Mỹ nhiều lựa chọn hơn trong một thị trường hiện do hàng nhập khẩu từ Canada chi phối.

Đối với nông dân, những lợi ích trước mắt vẫn chưa rõ ràng. Phân bón là một trong nhiều khoản chi phí lớn của các doanh nghiệp nông nghiệp, bên cạnh nhiên liệu diesel và máy móc. Ngay cả khi giá phân kali giảm, điều đó cũng không nhất thiết bù đắp được mức tăng chi phí ở những lĩnh vực khác.

Belarus có thể cung cấp phân bón với giá rẻ hơn không?

Hồi tháng 9, ông Trump tuyên bố trên mạng xã hội rằng Mỹ đang hướng tới một thỏa thuận tiềm năng về phân kali với Belarus.

“Mỹ đang xúc tiến một thỏa thuận quy mô lớn liên quan đến việc mua phân kali từ Belarus”, ông Trump viết. “Mức giá sẽ thấp hơn đáng kể so với giá chúng ta hiện trả cho Canada, đây là tin rất tốt đối với nông dân và những người chăn nuôi gia súc của chúng ta”.

Ông Trump quảng bá phân kali của Belarus như một lựa chọn thay thế có giá thấp hơn so với nguồn cung từ Canada. Tuy nhiên, bài toán kinh tế của việc vận chuyển mặt hàng này đến người mua Mỹ khiến kế hoạch trở nên phức tạp hơn.

Belarus là quốc gia không giáp biển, trong khi các hạn chế của Liên minh châu Âu (EU) đang ảnh hưởng đến những tuyến đường xuất khẩu của nước này, buộc các lô hàng phân kali phải đi theo tuyến đường vòng qua Nga. Theo thông tin do tờ Financial Times đăng tải, lô hàng sắp đến Mỹ được bốc lên tại cảng Bronka của Nga, gần thành phố St. Petersburg.

Những khó khăn về hậu cần này có thể làm tăng chi phí vận chuyển và khiến nguồn cung từ Belarus kém cạnh tranh hơn, ngay cả khi giá sản phẩm tại nơi xuất khẩu thấp hơn.

Quy mô xuất khẩu cũng là một yếu tố quan trọng. Một lô hàng duy nhất cho thấy hoạt động thương mại giữa Mỹ và Belarus đã được nối lại, nhưng không đồng nghĩa Belarus có thể thay thế một phần đáng kể nguồn cung phân kali từ Canada hoặc kéo giá mặt hàng này xuống trên toàn thị trường Mỹ.

Tuy nhiên, việc tiếp cận một nhà cung cấp thay thế có thể giúp Washington gia tăng lợi thế trong các cuộc đàm phán với những nhà sản xuất Canada, qua đó có khả năng giúp người mua Mỹ đạt được mức giá phân kali cạnh tranh hơn.

Belarus có thể thay thế Canada trở thành nhà cung cấp phân kali chủ lực cho Mỹ không?

Quan hệ giữa Mỹ và Canada đã trở nên căng thẳng kể từ khi ông Trump bắt đầu nhiệm kỳ tổng thống thứ hai, với việc áp đặt hàng loạt thuế quan lên phần lớn các đối tác thương mại, trong đó có Canada.

Ban đầu, chính quyền ông Trump áp thuế 25% đối với nhiều mặt hàng nhập khẩu từ Canada vào tháng 3/2025, bao gồm phân kali. Tuy nhiên, mức thuế này sau đó được giảm xuống 10% sau khi các nhóm đại diện ngành nông nghiệp và các nhà lập pháp phản đối.

Các sản phẩm phân kali đáp ứng yêu cầu của Hiệp định Mỹ - Mexico - Canada (USMCA), thỏa thuận thương mại giữa ba nước, được miễn thuế. Phần lớn lượng phân kali nhập khẩu từ Canada đáp ứng các điều kiện của USMCA và tiếp tục được hưởng mức thuế bằng 0.

Ông Trump khẳng định Washington sẽ tiếp tục mua hàng từ Canada, ngay cả khi Belarus đề nghị bán phân kali với giá thấp hơn.

Tuy nhiên, khả năng Belarus trở thành nhà cung cấp lớn vẫn còn thấp. Hồi tháng 9, Tổng thống Belarus Alexander Lukashenko cho biết nước này không thể cung cấp khối lượng lớn phân bón kali cho Mỹ.

“Ngay cả khi chúng tôi muốn cung cấp [phân kali] cho các thị trường phương Tây khác, đơn giản là chúng tôi cũng không có đủ sản lượng. Toàn bộ sản lượng đã được ký hợp đồng”, ông Lukashenko nói.

Việc lô hàng trong tháng 10 này có trở thành một phần của thỏa thuận lớn hơn nhiều hay không sẽ phụ thuộc vào khả năng duy trì xuất khẩu và mức độ bền vững của bước mở cửa ngoại giao giữa Washington và Minsk.

Tại sao Mỹ áp đặt lệnh trừng phạt Belarus và vì sao các biện pháp này đang được dỡ bỏ?

Lô hàng dự kiến vận chuyển đánh dấu một bước tiến đáng kể trong quá trình khôi phục thương mại giữa Washington và Minsk, hai bên đã đối đầu trong nhiều năm liên quan đến hồ sơ nhân quyền của Belarus và việc nước này ủng hộ cuộc chiến của Nga tại Ukraine.

Dưới thời cựu Tổng thống thuộc đảng Dân chủ Joe Biden, Mỹ đã tăng cường các biện pháp trừng phạt đối với Belarus vào năm 2021, sau khi chính quyền của ông Lukashenko trấn áp các cuộc biểu tình quy mô lớn phản đối cuộc bầu cử tổng thống gây tranh cãi năm 2020.

Belarus cũng phải đối mặt với các lệnh trừng phạt của phương Tây vì cho phép lực lượng Nga sử dụng lãnh thổ nước này trong chiến dịch tấn công Ukraine năm 2022.

Tuy nhiên, kể từ khi ông Trump trở lại Nhà Trắng vào năm 2025, chính quyền Mỹ đã theo đuổi các cuộc đàm phán trực tiếp với ông Lukashenko. Những cuộc đàm phán này dẫn đến việc thả các tù nhân chính trị để đổi lấy việc dỡ bỏ trừng phạt của Mỹ, mở ra con đường hướng tới khôi phục quan hệ kinh tế.

Trong tháng 3, Belarus đã thả 250 tù nhân chính trị theo một thỏa thuận do Mỹ làm trung gian. Sau đó, Washington dỡ bỏ các lệnh trừng phạt đối với những nhà sản xuất phân kali lớn của Belarus và nới lỏng hạn chế đối với một số tổ chức tài chính.

Trong tháng 9, đặc phái viên Mỹ John Coale thông báo một thỏa thuận tiếp theo, theo đó Belarus sẽ trả tự do cho 25 tù nhân để đổi lấy việc Mỹ nới lỏng trừng phạt.

Ngày 29/9, ông Lukashenko cho biết ông đã đạt thỏa thuận với Tổng thống Nga Vladimir Putin về việc tập đoàn năng lượng quốc doanh Gazprom của Nga tham gia một dự án xây dựng nhà máy sản xuất phân bón nitơ tại Belarus. Theo hãng tin Reuters, ông Lukashenko đề xuất mời Mỹ tham gia dự án bằng cách sử dụng công nghệ của nước này.

Trước khi có thỏa thuận trên, lãnh đạo phe đối lập Belarus đang sống lưu vong Sviatlana Tsikhanouskaya cho rằng một thỏa thuận với ông Lukashenko tiềm ẩn nhiều rủi ro.

“Quan điểm của chúng tôi là chưa phải lúc giao thương với chính quyền này khi toàn bộ nguồn thu từ phân kali đều được sử dụng cho hoạt động hỗ trợ cỗ máy chiến tranh của Nga”, bà Tsikhanouskaya nói với hãng tin AFP hồi tháng 9.

Đề xuất trên chưa xác nhận Washington sẽ tham gia dự án. Tuy nhiên, cùng với tuyên bố của ông Trump về mong muốn mua phân kali từ Belarus, động thái này cho thấy Minsk đang tìm cách chuyển những cải thiện trong quan hệ chính trị thành các cơ hội thương mại rộng lớn hơn.