Trước khi Tổng thống Mỹ Donald Trump điều chỉnh định hướng chính sách trừng phạt dầu mỏ Nga vào ngày thứ Sáu, các đồng minh phương Tây của Ukraine đã tăng cường vận dụng luật pháp quốc tế trong hoạt động kiểm soát vận tải dầu mỏ.
Những quốc gia áp đặt trừng phạt đối với dầu mỏ Nga lần đầu tiên thực thi quyền lên tàu và kiểm tra theo Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển.
“Ý tưởng hiện nay là gây gián đoạn, tăng tính răn đe và khiến Nga phải chịu chi phí hậu cần cao hơn khi đưa dầu ra thị trường bằng những con tàu này. Điều đó đang diễn ra trên thực tế”, Michelle Bockmann, chuyên gia phân tích tại công ty tình báo hàng hải Windward, cho biết.
Các lệnh trừng phạt của phương Tây không chỉ cấm mua dầu Nga tại những vùng lãnh thổ áp dụng các biện pháp này. Chúng còn hạn chế các tàu chở dầu được bảo hiểm tại phương Tây bán dầu Nga cho bên thứ ba, trừ trường hợp giá bán thấp hơn mức giá trần quy định. Cơ chế này khiến nguồn thu của Nga từ hoạt động xuất khẩu dầu bị thu hẹp.
Kể từ khi các lệnh trừng phạt được áp đặt vào năm 2022, Nga đã xuất khẩu khoảng một nửa lượng dầu thô thông qua “hạm đội bóng tối”. Đây là cách gọi những tàu chở dầu không thuộc sở hữu hoặc không được bảo hiểm bởi các tổ chức phương Tây, trong đó một số tàu không đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn về môi trường và an toàn hàng hải.
Việc thực thi các tiêu chuẩn an toàn tạo cơ sở để Mỹ, Anh và Liên minh châu Âu (EU) tăng cường kiểm tra mức độ tuân thủ quy định, dựa trên Điều 110 của Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển (UNCLOS), quy định các trường hợp tàu thuyền có thể bị kiểm tra trên biển quốc tế.
Những biện pháp này đã thu hẹp dư địa hoạt động của Nga trong việc tìm cách duy trì xuất khẩu dầu bất chấp các lệnh trừng phạt, sau 45 tháng kể từ khi EU, Mỹ và các quốc gia khác thuộc Nhóm G7 áp dụng các biện pháp hạn chế.
“Nhiều con tàu trong số đó sử dụng hệ thống đăng ký không hợp lệ và không có quốc tịch rõ ràng”, Bockmann nói. Theo bà, UNCLOS đã tạo cơ sở pháp lý cho việc kiểm tra: “Thay vì chỉ gọi tàu để hỏi ‘Các anh treo cờ nước nào? Có bảo hiểm không?’ rồi để tàu tiếp tục hành trình theo quyền đi qua không gây hại, giờ đây các nước có cơ sở pháp lý để lên tàu kiểm tra trong những trường hợp phù hợp”.
Một số tàu thuộc hạm đội bóng tối đã sử dụng các phương thức vận hành khiến cơ quan chức năng đặt câu hỏi về tính minh bạch và tuân thủ quy định. Các phương thức này bao gồm chuyển dầu từ tàu này sang tàu khác trên biển để che giấu nguồn gốc hàng hóa, tắt thiết bị theo dõi, khai báo vị trí không chính xác, không đáp ứng nghĩa vụ bảo hiểm hoặc sử dụng cờ tàu không phù hợp với thông tin đăng ký.
Mỹ là một trong những quốc gia đầu tiên thúc đẩy việc sử dụng Điều 110 để xử lý những trường hợp như vậy. Cuối năm ngoái, Washington viện dẫn điều khoản này để kiểm tra các tàu bị nghi né tránh những biện pháp hạn chế của Bộ Tài chính Mỹ đối với hoạt động xuất khẩu dầu Venezuela trong chiến dịch Southern Spear.
Với sự hỗ trợ của Anh, lực lượng thủy quân lục chiến Mỹ đã lên kiểm tra và bắt giữ tàu Bella I thuộc sở hữu của Nga tại Bắc Đại Tây Dương vào tháng 1 vừa qua. Con tàu này nằm trong diện trừng phạt do vận chuyển dầu của Iran, Venezuela và Nga.
Kể từ đó, Anh và Pháp đã tiến hành kiểm tra một số tàu khác theo các quy định của UNCLOS. Các chuyên gia cho biết, dù số vụ kiểm tra còn ít so với hàng trăm tàu chở dầu thuộc hạm đội bóng tối đang hoạt động trên biển, những động thái này đã tạo thêm sức ép đối với hoạt động vận tải dầu của Nga.
“Điều 110 vốn đã tồn tại nhưng chưa được áp dụng nhiều trên thực tế”, Kristina Siig, giáo sư luật kinh tế tại Đại học Aalborg ở Đan Mạch, cho biết. “Công cụ pháp lý này luôn sẵn có, nhưng trước đây chưa được sử dụng thường xuyên”.
Việc tăng cường áp dụng các quy định pháp luật cũng tạo ra những thay đổi trong ngành vận tải biển.
“Thẩm định mức độ tuân thủ quy định đã trở thành một trong những vấn đề phức tạp nhất trong công tác quản lý tàu biển”, George Xiradakis, chuyên gia tư vấn hàng hải đang tham gia ban lãnh đạo của một số công ty vận tải biển tại Piraeus, Hy Lạp, cho biết. Các đơn vị thuê tàu và người mua hàng “phải kiểm tra kỹ lưỡng để bảo đảm tàu đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế”. Theo ông, thời gian cần thiết cho công tác kiểm tra đã tăng lên nhiều lần so với năm 2025.
Các quốc gia áp đặt trừng phạt tiếp tục tăng cường những biện pháp kiểm soát đối với hạm đội bóng tối.
Sau khi gặp khó khăn trong việc tiếp cận các đội tàu và dịch vụ tại phương Tây, Nga chuyển sang sử dụng cờ của những quốc gia có quy trình đăng ký tàu thuận lợi hơn. EU, Anh và Mỹ đã làm việc với các cơ quan đăng ký tàu tại những quốc gia này và vận động họ loại bỏ các tàu liên quan đến hoạt động vận tải dầu thuộc diện trừng phạt.
“Saint Kitts và Nevis là những nước đầu tiên thực hiện việc này vào đầu năm 2024… Palau, Gabon, Gambia, Quần đảo Cook, San Marino, Barbados, Comoros, Guinea-Bissau và Sao Tome đều đã chấm dứt việc đăng ký những tàu như vậy”, Bockmann cho biết.
Trong năm nay, Nga phản ứng bằng cách đưa nhiều tàu chở dầu trong số này vào hệ thống đăng ký tàu của mình.
TankerTrackers.com thống kê 340 tàu chở dầu hoạt động kín đáo hoặc thuộc hạm đội bóng tối đang treo cờ Nga. Các quốc gia áp đặt trừng phạt đã tăng cường sử dụng các quy định của UNCLOS để kiểm tra những tàu thuộc diện cần xác minh.
Ukraine tiếp tục kêu gọi tăng cường các biện pháp trừng phạt
Ukraine muốn nguồn thu xuất khẩu nhiên liệu hóa thạch của Nga tiếp tục giảm. Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelenskyy cảnh báo rằng việc ông Trump thúc đẩy quan hệ với Moscow có thể kéo dài cuộc xung đột Nga - Ukraine, vốn đã diễn ra khoảng bốn năm rưỡi.
Trong năm nay, Ukraine đã tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào ít nhất 26 trong tổng số 30 nhà máy lọc dầu của Nga, gây ảnh hưởng đến thị trường năng lượng toàn cầu.
Theo tính toán của Trung tâm Nghiên cứu Năng lượng và Không khí Sạch (CREA), Nga đã ghi nhận khoản thu bổ sung ban đầu khoảng 31 tỷ euro (35 tỷ USD) trong năm nay, sau khi tình hình tại eo biển Hormuz ở Trung Đông làm gián đoạn hoạt động vận chuyển và đẩy giá dầu, khí đốt trên toàn thế giới tăng cao.
Khoản thu này tạm thời đảo ngược xu hướng doanh thu từ dầu mỏ và khí đốt của Nga liên tục giảm kể từ khi xung đột tại Ukraine bắt đầu vào năm 2022. Doanh thu theo tháng tăng 52% trong tháng 3.
Tuy nhiên, doanh thu của Nga trong tháng 8 từ dầu thô, các sản phẩm lọc dầu và khí đốt đều giảm 8%, sau khi giảm 12% trong tháng 7 và 1% trong tháng 6.
Kết hợp UNCLOS với luật pháp quốc gia trong hoạt động kiểm tra tàu
Theo Siig, mục tiêu chính thức của các cuộc kiểm tra là bảo đảm an toàn hàng hải. Bà cho biết UNCLOS tạo cơ sở để các quốc gia phối hợp với nhau trong việc giám sát và thực thi những tiêu chuẩn liên quan.
Tuy nhiên, bà nhận định rằng mục tiêu hạn chế hoạt động thương mại dầu mỏ của Nga nhằm gây sức ép liên quan đến cuộc xung đột tại Ukraine không phải là nội dung có thể trực tiếp thực thi chỉ dựa trên UNCLOS.
“Chúng ta không được phép yêu cầu một số quốc gia nhất định ngừng xuất khẩu hàng hóa. Thực thể duy nhất có thể đưa ra quyết định như vậy là Liên hợp quốc”, bà nói. “Để thực thi các biện pháp trừng phạt, cần có thẩm quyền tài phán của quốc gia”.
Sự kết hợp giữa luật pháp quốc gia và luật pháp quốc tế khiến Đan Mạch và Thụy Điển có vai trò đáng chú ý trong hoạt động kiểm soát hàng hải tại khu vực.
Hai nước nằm ở những vị trí chiến lược tại các tuyến hàng hải dẫn từ biển Baltic ra Biển Bắc và Đại Tây Dương. Vì vậy, các tàu chở dầu lấy dầu thô và các sản phẩm dầu mỏ từ những cơ sở xuất khẩu Ust-Luga và Primorsk thuộc tỉnh Leningrad của Nga phải đi qua các tuyến hàng hải trong khu vực, bao gồm những vùng biển thuộc chủ quyền hoặc quyền tài phán của Đan Mạch và Thụy Điển, để tiếp cận thị trường toàn cầu.
Cơ quan Hàng hải Đan Mạch ghi nhận 292 lượt tàu chở dầu Nga thuộc hạm đội bóng tối đi qua biển Baltic trong năm 2025. Nước này cũng từng bước tăng cường hoạt động kiểm tra.
Tháng 2/2025, nhà chức trách Đan Mạch bắt đầu kiểm tra mức độ tuân thủ quy định của các tàu chở dầu neo đậu ngoài khơi Skagen. Trong tháng 10, Đan Mạch mở rộng phạm vi kiểm tra, bao gồm hệ thống nước dằn tàu, chất lượng nhiên liệu, khí thải, quản lý chất thải và xác minh giấy chứng nhận, bảo hiểm dầu mỏ, kế hoạch hành trình qua các eo biển Đan Mạch và hồ sơ an toàn.
Đan Mạch thận trọng trước những diễn biến an ninh tại biển Baltic
Do nhận thức được tầm quan trọng chiến lược của biển Baltic đối với hoạt động hàng hải và an ninh khu vực, Nga đã phản ứng mạnh trước những động thái kiểm tra tàu.
Ngày 14/9, một tàu khu trục nhỏ của Nga đã bắn hai quả pháo sáng về phía một trực thăng Đan Mạch đang kiểm tra tàu này tại vùng biển quốc tế ở phía nam Gedser, thuộc các eo biển Đan Mạch.
Một báo cáo gần đây của Cơ quan Tình báo Quốc phòng Đan Mạch cho biết các hoạt động quân sự của Nga tại khu vực biển Baltic đang có những diễn biến đáng chú ý.
Báo cáo nhận định: “Nga đang chịu sức ép lớn hơn bất kỳ thời điểm nào khác trong cuộc chiến tại Ukraine. Các cuộc tấn công tầm xa liên tục của Ukraine đang gây ra thiệt hại ngày càng lớn tại những khu vực sâu bên trong lãnh thổ Nga… Nền kinh tế Nga đang đối mặt với nguy cơ khủng hoảng nghiêm trọng do chi tiêu quân sự, các lệnh trừng phạt quốc tế và những cuộc tấn công của Ukraine”.
Theo Siig, Đan Mạch đang thận trọng trong quá trình lần đầu tiên tăng cường vận dụng những quy định này của luật pháp quốc tế.
Bà cho biết nhà chức trách Đan Mạch có thể yêu cầu giấy chứng nhận bảo hiểm dầu mỏ, hồ sơ an toàn, kế hoạch hành trình qua các eo biển Đan Mạch và những giấy tờ bảo hiểm liên quan. Tuy nhiên, việc đóng cửa eo biển không phải là phương án đang được xem xét, theo đánh giá của bà.
Bà cho rằng những thay đổi trong quan hệ giữa Nga và các nước châu Âu đã làm gia tăng những thách thức địa chính trị tại biển Baltic.
“Trước đây, hoạt động tại khu vực dường như vẫn diễn ra tương đối bình thường. Sau khi xung đột tại Ukraine nổ ra, tình hình địa chính trị thay đổi đáng kể và Nga phải đối mặt với những hạn chế lớn hơn tại khu vực”, bà nhận định.
Ukraine đã đề nghị các đồng minh tăng cường thực thi những biện pháp trừng phạt. Theo Siig, việc này có thể góp phần chấm dứt xung đột tại Ukraine, nhưng cũng có nguy cơ làm gia tăng căng thẳng và dẫn đến những diễn biến khó lường trong quan hệ quốc tế.
.png "56 tổ chức, sản phẩm, giải pháp cùng 3 cá nhân nhận Giải thưởng Chuyển đổi số Việt Nam 2026")
