"Nhiều người vẫn lầm tưởng cứ dán một chiếc tem in mã QR lên quả bưởi, trái sầu riêng là đã hoàn thành truy xuất nguồn gốc. Tuy nhiên, đằng sau chiếc tem đó có gì, thông tin có được xác thực hay chỉ là một bản khai rỗng, lại là câu chuyện hoàn toàn khác", đây là thông điệp được ông Đào Ngọc Tuất, Phó Cục trưởng Cục Chuyển đổi số, Bộ Nông nghiệp và Môi trường nhấn mạnh tại Diễn đàn: Chuyển đổi số trong hợp tác xã.
Đại diện Cục Chuyển đổi số thẳng thắn chỉ ra một khoảng cách rất lớn giữa việc đăng ký trên hệ thống và năng lực cung cấp dữ liệu thực tế. Tính đến hết năm 2025, cả nước có khoảng 36.270 HTX với gần 7,1 triệu thành viên, đóng góp khoảng 4,8% GDP. Trong đó, HTX nông nghiệp chiếm áp đảo với 23.954 đơn vị, tương đương 66% tổng số. Khảo sát gần đây cho thấy khoảng 35% HTX đã bắt đầu sử dụng mã QR để truy xuất nguồn gốc sản phẩm.
Thế nhưng, con số thống kê từ Hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản của Bộ tính đến ngày 31/8/2026 lại phản ánh một thực tế đáng suy ngẫm. Trong tổng số 793.623 sản phẩm đăng ký trên hệ thống, chỉ có 158.451 sản phẩm có đầy đủ thông tin để truy xuất, đạt tỷ lệ vỏn vẹn 20%.
Đáng lo ngại hơn, trong 3.013 nông hộ đăng ký, chỉ có đúng 36 hộ cung cấp đủ dữ liệu, tương ứng tỷ lệ 1,2%. Thậm chí trong giai đoạn từ ngày 1/7 đến 31/8/2026, trong hơn 288 nghìn sản phẩm đăng ký mới, hệ thống chỉ ghi nhận 323 sản phẩm có thông tin hoàn chỉnh, đạt khoảng 0,1%.
Theo ông Tuất, mã QR thực chất chỉ là chiếc cửa sổ để người tiêu dùng tra cứu. Giá trị cốt lõi của truy xuất nguồn gốc nằm ở khối dữ liệu sống động phía sau con tem đó. Dữ liệu ấy phải được ghi nhận đúng thời điểm canh tác, có sự kiểm tra, xác nhận của cơ quan chuyên môn và xuyên suốt từ mảnh ruộng đến kệ hàng.
"Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay hoàn toàn không nằm ở việc thiếu phần mềm hay công nghệ, mà nằm ở chính năng lực ghi chép, cập nhật dữ liệu của người sản xuất tại cơ sở", ông Tuất nói.
Nhấn mạnh về áp lực thị trường, ông Tuất cho biết việc minh bạch chuỗi cung ứng đã trở thành luật chơi bắt buộc chứ không còn là sự lựa chọn tùy ý. Thị trường quốc tế đang chuyển dịch rất nhanh từ kiểm tra sản phẩm cuối cùng sang kiểm soát luồng dữ liệu toàn chuỗi.
Điển hình với quả sầu riêng xuất khẩu sang Trung Quốc theo Nghị định thư năm 2022, toàn bộ vườn trồng và cơ sở đóng gói đều phải có mã số được cấp và quản lý chặt chẽ. Hay với thị trường Liên minh châu Âu, Quy định chống phá rừng sau khi sửa đổi sẽ chính thức áp dụng từ ngày 30/12/2026 đối với doanh nghiệp lớn, vừa và từ ngày 30/6/2027 đối với doanh nghiệp nhỏ, siêu nhỏ. Khi quy định này có hiệu lực, các mặt hàng như cà phê, cao su, gỗ bắt buộc phải có tọa độ định vị địa lý chính xác của từng thửa đất sản xuất.
Minh chứng rõ nhất cho sức mạnh của dữ liệu là kết quả thí điểm truy xuất nguồn gốc sầu riêng trong nửa đầu năm 2026. Nhờ quản lý dữ liệu đồng bộ của 255 vùng trồng, 149 doanh nghiệp, 547 nông hộ với 919 lô hàng, thời gian toàn trình từ lúc thu hái đến khi thông quan đã rút ngắn ngoạn mục từ 15 đến 20 ngày xuống chỉ còn từ 6 đến 11 ngày. Đổi lại, việc thiếu kết nối dữ liệu giữa vùng trồng và cơ sở đóng gói sẽ lập tức đẩy doanh nghiệp và HTX vào nguy cơ bị ách tắc hàng hóa tại cửa khẩu, làm phát sinh chi phí kiểm nghiệm và rủi ro thương mại rất lớn.
Trong chuỗi giá trị nông nghiệp, nông hộ nhỏ lẻ không thể tự mình thực hiện những thủ tục số hóa phức tạp. Đây chính là khoảng trống mà HTX phải khẳng định vị thế trung tâm.
Đại diện Cục Chuyển đổi số phân tích, HTX nắm giữ 3 vai trò then chốt không thể thay thế. Trước hết là tổ chức hướng dẫn, giám sát các thành viên cùng ghi nhật ký canh tác theo một mẫu thống nhất thay vì để mỗi hộ làm một kiểu. Tiếp đó, khi tập hợp sản phẩm của hàng chục hộ dân, HTX là đơn vị duy nhất biết rõ lô hàng gồm những quả của hộ nào, hái ở thửa đất nào và vào ngày nào. Đây là dữ liệu sống còn để xử lý các tình huống chia tách hoặc ghép lô phục vụ chế biến, xuất khẩu. Cuối cùng, HTX đóng vai trò đại diện pháp lý để kết nối với cơ quan quản lý, làm việc với các nhà cung cấp giải pháp công nghệ và đàm phán hợp đồng bao tiêu với doanh nghiệp.
Hiểu rõ khó khăn về nguồn vốn và nhân lực công nghệ của các HTX, đại diện Cục Chuyển đổi số khuyến cáo các đơn vị không nên vội vã chi tiền tự xây dựng phần mềm riêng lẻ để tránh lãng phí.
Theo định hướng từ Bộ, các HTX quy mô nhỏ nên chọn phương thức sử dụng các giải pháp phần mềm sẵn có đã kết nối thành công với Hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản của Bộ. Khi đó, dữ liệu của HTX sẽ tự động đồng bộ lên hệ thống trung tâm theo nguyên tắc tạo lập một lần nhưng dùng được nhiều lần. Từ ngày 1/1/2027, khi nền tảng quốc gia do Bộ Công an vận hành đi vào hoạt động, mã định danh số DID sẽ được cấp miễn phí, giúp giảm tối đa gánh nặng tài chính cho khu vực KTTT.
Dữ liệu sản xuất có lịch sử minh bạch không chỉ giúp HTX mở rộng cánh cửa vào các chuỗi siêu thị lớn hay rút ngắn thủ tục hải quan, mà còn là cơ sở vững chắc để ngành ngân hàng thẩm định, hỗ trợ giải ngân nguồn vốn vay ưu đãi.
“Cơ quan nhà nước đã sẵn sàng hạ tầng kỹ thuật và các kết nối nền tảng. Chìa khóa thành công hiện nằm ở chính sự chủ động của mỗi HTX trong việc bắt tay ngay vào chuẩn hóa dữ liệu từ ruộng đồng, để mỗi nông sản Việt Nam khi bước ra thị trường đều mang theo một bản lý lịch minh bạch, tự tin chinh phục người tiêu dùng toàn cầu”, ông Đào Ngọc Tuất khẳng định.
