Iran tung “lá bài Bitcoin” để kiểm soát eo biển Hormuz

Iran đã tiến thêm một bước trong nỗ lực chính thức hóa quyền kiểm soát thực tế đối với eo biển Hormuz sau khi cơ quan an ninh cấp cao nhất nước này thông báo thành lập một tổ chức mới để quản lý tuyến hàng hải chiến lược này.

Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran hôm thứ Hai cho biết cơ quan mới mang tên “Cơ quan Quản lý Eo biển Vịnh Ba Tư” (PGSA) sẽ cung cấp “cập nhật theo thời gian thực” về hoạt động và tình hình mới nhất tại eo biển Hormuz - điểm nghẽn chiến lược mà trong thời bình vận chuyển khoảng 20% lượng dầu và khí đốt của thế giới.

Thông báo được đưa ra hai ngày sau khi xuất hiện thông tin Iran đang lên kế hoạch cung cấp bảo hiểm cho các tàu đi qua eo biển Hormuz. Theo hãng thông tấn bán chính thức Fars của Iran hôm thứ Bảy, Tehran sẽ cung cấp bảo hiểm cho các tàu hoạt động tại eo biển và vùng Vịnh lân cận, với các khoản thanh toán được thực hiện bằng tiền điện tử.

Kể từ khi cuộc chiến Mỹ - Israel với Iran bắt đầu hôm 28/2, các quan chức và nghị sĩ Iran liên tục đề cập khả năng áp dụng phí quá cảnh hoặc phí an ninh đối với tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz. Tehran cũng đã thừa nhận thu phí từ các tàu cố gắng đi qua tuyến hàng hải trọng yếu này.

Iran trên thực tế đã đóng eo biển Hormuz để đáp trả các cuộc tấn công của Mỹ và Israel, gây gián đoạn thị trường năng lượng toàn cầu và đẩy giá nhiên liệu tăng vọt, khi phần lớn tàu chở dầu không thể đi qua.

Trên phạm vi toàn cầu, ý tưởng tàu thuyền phải trả phí để đi qua eo biển này đã vấp phải sự phản đối rộng rãi.

Bộ Ngoại giao Mỹ trong tháng này tuyên bố các tuyến đường thủy quốc tế phải được mở cho hoạt động hàng hải toàn cầu và không quốc gia nào được đơn phương áp đặt phí quá cảnh. Trung Quốc dường như cũng phản đối mọi động thái hạn chế tự do hàng hải tại tuyến đường này.

Vậy kế hoạch bảo hiểm mới là gì và nếu được triển khai, nó sẽ tác động thế nào tới thương mại quốc tế?

Kế hoạch bảo hiểm được đề xuất là gì?

Theo báo cáo của Fars, “trang web Hormuz Safe đã bắt đầu cung cấp bảo hiểm cho hàng hóa hàng hải” đi qua eo biển Hormuz.

Đề xuất này được cho là sẽ cung cấp nhiều sản phẩm bảo hiểm hàng hải cùng “khả năng xác minh mã hóa” cho các tàu hoạt động tại eo biển. Các giao dịch dự kiến được thực hiện bằng tiền điện tử như Bitcoin.

Hãng tin cho biết thêm chương trình này có thể mang lại cho Iran hơn 10 tỷ USD doanh thu mỗi năm. “Hàng hóa sẽ được bảo hiểm ngay từ thời điểm xác nhận, kèm theo biên nhận có chữ ký gửi tới chủ sở hữu”, Fars viết.

Iran cho biết việc thu phí hoặc áp dụng phí quá cảnh là cách để nước này chi trả cho công tác sửa chữa sau gần 6 tuần bị Mỹ và Israel ném bom, trong khi trước đó eo biển vẫn mở tự do cho mọi tàu thuyền qua lại.

Đây có thực chất là một loại phí quá cảnh mới?

Nhiều công ty vận tải biển có thể xem đề xuất bảo hiểm này là một hình thức thu phí quá cảnh khác.

Theo Bloomberg hồi tháng 3, Iran đã bắt đầu thu các khoản phí quá cảnh không chính thức từ một số tàu thương mại chỉ vài tuần sau khi chiến tranh bùng nổ, với mức phí được cho là lên tới 2 triệu USD mỗi chuyến.

Tuy nhiên, theo Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS), không được áp đặt các khoản thu đối với tàu thuyền đi qua eo biển quốc tế hoặc lãnh hải quốc tế.

Hệ thống bảo hiểm được đề xuất dường như đang tái định hình vấn đề này bằng cách gắn việc đi lại an toàn với bảo vệ tài chính.

Thay vì công khai gọi đó là phí quá cảnh, Tehran dường như đang trình bày nó như một dịch vụ thương mại quản lý rủi ro bảo hiểm.

Theo bà Negar Mortazavi - nghiên cứu viên cao cấp tại Trung tâm Chính sách Quốc tế và là người dẫn chương trình Iran Podcast - một trong những lý do chính khiến Iran muốn duy trì quyền kiểm soát eo biển là để có thể “sử dụng lá bài đòn bẩy này nếu cần” trong trường hợp bị tấn công trong một cuộc chiến khác mà Tehran cho là phi pháp.

“Các chi tiết pháp lý vẫn đang được Iran hoàn thiện, nhưng ý tưởng chung dường như là khiến kế hoạch này trở nên dễ chấp nhận hơn với cộng đồng quốc tế và tránh hình ảnh của một ‘quốc gia ngoài vòng pháp luật’”, bà Mortazavi nói với Al Jazeera.

Iran có đủ khả năng bảo đảm bảo hiểm cho tàu thuyền không?

Theo học giả Abdul Khalique, Iran sẽ phải đối mặt với “những trở ngại nghiêm trọng về tài chính, pháp lý và vận hành” nếu triển khai kế hoạch này.

“Bảo hiểm hàng hải đòi hỏi nguồn dự trữ lớn và sự hỗ trợ tái bảo hiểm quốc tế để chi trả cho các tổn thất thảm họa. Tuy nhiên, các lệnh trừng phạt đang hạn chế nghiêm trọng khả năng tiếp cận của Iran với thị trường tài chính và bảo hiểm toàn cầu”, ông Khalique - Giám đốc Trung tâm Hàng hải Đại học Liverpool John Moores - nói với Al Jazeera.

“Nếu không có tái bảo hiểm đáng tin cậy, chủ tàu có thể nghi ngờ liệu yêu cầu bồi thường có thực sự được thanh toán sau tai nạn, tràn dầu hoặc bị bắt giữ hay không. Các cơ quan quản lý hàng hải và cảng quốc tế cũng có thể từ chối chứng nhận bảo hiểm do Iran cấp, khiến tàu không thể cập cảng hoặc huy động tài chính.”

Ông cho rằng việc thanh toán bằng Bitcoin cũng sẽ tạo thêm thách thức cho Tehran.

“Nhiều chính phủ cho rằng các giao dịch tiền điện tử có liên quan đến hành vi né tránh trừng phạt và rửa tiền. Các nguy cơ an ninh mạng, việc thiếu sự công nhận toàn cầu và căng thẳng địa chính trị ở vùng Vịnh sẽ tiếp tục làm suy giảm niềm tin vào chương trình này.”

Nỗ lực của Iran cũng có thể bị cản trở bởi yếu tố địa lý. Từ ngày 13/4, Mỹ đã triển khai phong tỏa hải quân đối với toàn bộ tàu đến hoặc rời các cảng Iran. Hiện chưa rõ Mỹ có cho phép các tàu đã trả tiền bảo hiểm cho Iran đi qua hay không, ngay cả khi Tehran đồng ý.

Các công ty bảo hiểm hàng hải truyền thống thì sao?

Kể từ khi chiến tranh nổ ra cách đây hơn 2 tháng rưỡi, các công ty bảo hiểm hàng hải toàn cầu đã tăng mạnh phí bảo hiểm rủi ro chiến tranh đối với tàu vào vùng Vịnh.

Trong tháng 3, chi phí bảo hiểm cho tàu đi qua eo biển Hormuz đã tăng gấp 5 lần chỉ trong vài ngày sau các cuộc không kích đầu tiên của Mỹ và Israel nhằm vào Iran.

Một số hãng bảo hiểm lớn như Gard, Skuld, NorthStandard và American Club đã thông báo hủy bảo hiểm rủi ro chiến tranh đối với tàu hoạt động tại vùng Vịnh chỉ vài ngày sau khi chiến tranh bắt đầu.

Một số công ty sau đó quay lại thị trường với sự hỗ trợ của chính phủ. Hãng bảo hiểm Chubb tham gia chương trình tái bảo hiểm hàng hải trị giá 20 tỷ USD do Mỹ hậu thuẫn nhằm khôi phục hoạt động vận tải thương mại qua eo biển Hormuz, cung cấp bảo hiểm rủi ro chiến tranh cho thân tàu, hàng hóa và trách nhiệm pháp lý.

Tuy nhiên, các công ty vận tải biển vẫn tỏ ra thận trọng. Nhiều hãng tiếp tục tránh các tuyến đường qua vùng Vịnh do lo ngại an toàn cho thủy thủ đoàn và nguy cơ tàu bị tấn công hoặc bị bắt giữ.

Tình hình thêm phức tạp khi Mỹ cảnh báo các công ty rằng việc trả tiền cho Iran để được đi qua eo biển Hormuz an toàn có thể khiến họ đối mặt với các lệnh trừng phạt.

Các quốc gia có thể phản ứng thế nào?

Cho tới nay, chưa có quốc gia hay công ty vận tải nào tuyên bố sẽ chấp nhận đề xuất của Iran nếu Tehran chính thức triển khai chương trình bảo hiểm qua eo biển chiến lược này.

Mỹ và Trung Quốc trong tháng này đều khẳng định không quốc gia nào nên được phép áp đặt phí quá cảnh tại eo biển Hormuz.

Sau cuộc gặp giữa Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình, Nhà Trắng cho biết ông Tập đã “nói rõ sự phản đối của Trung Quốc đối với việc quân sự hóa eo biển và mọi nỗ lực thu phí sử dụng tuyến đường này” - tuyên bố mà Bắc Kinh chưa bác bỏ.

Tổng thư ký Liên Hợp Quốc Antonio Guterres cũng kêu gọi mở lại ngay tuyến hàng hải này, nhấn mạnh “không thu phí” và “không phân biệt đối xử”.

Theo học giả Khalique, nếu được chấp nhận, kế hoạch bảo hiểm của Iran đối với eo biển Hormuz có thể cũng chỉ được tiếp nhận “hạn chế và mang tính chọn lọc cao”.

“Các quốc gia vốn đã cảnh giác với các lệnh trừng phạt của phương Tây, như Trung Quốc hoặc một số nước thương mại nhỏ hơn, có thể cân nhắc bảo hiểm của Iran nếu điều đó giúp giảm chi phí hoặc bảo đảm việc đi lại qua eo biển Hormuz”, ông nói.

Tuy nhiên, phần lớn các cường quốc hàng hải và công ty vận tải khó có khả năng đồng tình với kế hoạch này.

“Bảo hiểm phụ thuộc vào niềm tin, khả năng thực thi và các tiêu chuẩn pháp lý được quốc tế công nhận”, ông Khalique nhấn mạnh.

“Phần lớn cảng biển, ngân hàng và chủ tàu đều dựa vào các công ty bảo hiểm thành lập tại London, châu Âu hoặc châu Á. Vì vậy, kế hoạch này có lẽ chỉ thu hút một nhóm nhỏ các bên tham gia mang tính ngách hoặc có sự đồng thuận chính trị với Iran.”