Cần sớm nâng cấp SCIC thành một quỹ đầu tư nhà nước chuyên nghiệp

Nếu muốn có những tập đoàn mạnh thì phải tăng các nguồn lực

Phát biểu tại cuộc Toạ đàm về tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước (DNNN) do Báo Tiền phong tổ chức mới đây, ông Phan Đức Hiếu - Ủy viên thường trực Ủy ban Kinh tế Quốc hội cho rằng, trong giai đoạn tới là cần thống nhất lại cách hiểu về tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước. Tái cơ cấu không đơn thuần là giảm số lượng doanh nghiệp thông qua sáp nhập, giải thể hay thoái vốn, mà mục tiêu cốt lõi phải là nâng cao hiệu quả hoạt động, sức cạnh tranh của doanh nghiệp nhà nước và khu vực kinh tế nhà nước.

Còn TS. Võ Trí Thành - Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chiến lược Thương hiệu và Cạnh tranh cho rằng, phải đánh giá lại DNNN dựa trên mục tiêu muốn gì ở doanh nghiệp nhà nước. Báo cáo hiện nay chủ yếu đánh giá theo tiêu chí truyền thống như cạnh tranh, lợi nhuận, hiệu quả. Nhưng còn hai điểm rất quan trọng. Thứ nhất là vai trò của DNNN trong ổn định kinh tế, tăng khả năng chống chịu, từ lạm phát, năng lượng cho đến các cú sốc.

Đồng thời phải tính đến vai trò tiên phong, dẫn dắt. Đó là thương hiệu, khả năng cạnh tranh với các tập đoàn lớn trên thế giới, hệ sinh thái, tính lan tỏa, công nghệ, đặc biệt là các công nghệ chiến lược. Ví dụ đánh giá thương hiệu thì ngoài Viettel, các DNNN khác giá trị thương hiệu ra sao? Phải có cách đánh giá mới, phù hợp với bối cảnh mới.

Theo TS. Thành, không chỉ có thoái vốn, cổ phần hóa hay bán vốn mà còn cả tăng vốn. Nếu muốn có những tập đoàn mạnh thì phải tăng các nguồn lực đó. Vai trò của SCIC sẽ rất lớn. Đồng thời phải gắn với AI, với các chuỗi doanh nghiệp dẫn dắt, với chiến lược đầu tư ra nước ngoài, mua bán sáp nhập các công ty công nghệ. Sắp tới còn có Luật Công nghiệp trọng điểm với rất nhiều chính sách hỗ trợ doanh nghiệp lớn, từ tài chính, kết nối đến chuỗi cung ứng.

Tái cơ cấu DNNN: Thứ nhất là tách quản trị và quản lý nhưng không thể tuyệt đối 100%. Có những lĩnh vực như quốc phòng, an ninh thì không thể áp dụng máy móc.

Thứ hai là trao quyền nhưng phải đi đôi với giám sát. Doanh nghiệp nhà nước là đại diện của đại diện, nên luôn có xung đột lợi ích và rủi ro đạo đức. Quan trọng là thiết kế cơ chế giám sát như thế nào, từ thông báo, báo cáo đến xin ý kiến. Giám sát có nhiều cấp độ chứ không chỉ một cách duy nhất.

Các tập đoàn cũng phải được chơi những công cụ hiện đại như phái sinh để quản trị rủi ro. Nếu dùng đúng thì biến bất định thành xác định, nhưng phải có cơ chế để hội đồng quản trị tự xử lý rủi ro, chứ không phải cứ thua là quy trách nhiệm.

Thứ ba là câu chuyện nhà đầu tư. SCIC tương lai có thể trở thành quỹ đầu tư quốc gia. Khi đó phải có năng lực đầu tư chuyên nghiệp, không chỉ biết bán vốn mà còn phải biết mua, biết đầu tư như các quỹ lớn trên thế giới.

“Nghị quyết 79 cũng nhấn mạnh Nhà nước chỉ làm những việc doanh nghiệp tư nhân không làm hoặc chưa muốn làm. Chữ "chưa" rất quan trọng, nghĩa là linh hoạt theo từng giai đoạn chứ không loại bỏ khu vực tư nhân”, TS. Thành nói.

TS. Thành nhấn mạnh: Về thoái vốn, bài học của Hãng phim truyện Việt Nam rất đáng suy nghĩ. Phải xác định rõ mục tiêu thoái vốn là gì. Nếu chỉ để lấy tiền thì cách làm khác. Nếu muốn giữ ngành, giữ thương hiệu thì lại khác.

Nâng cấp SCIC thành quỹ đầu tư nhà nước

Để đạt mục tiêu tái cơ cấu DNNN, TS. Phan Đức Hiếu đề xuất ba nhóm giải pháp trọng tâm:

Một là, cần xử lý dứt điểm các tồn đọng về tài chính, nghĩa vụ pháp lý và đất đai - những "nút thắt" kéo dài nhiều năm đang cản trở quá trình cổ phần hóa, chuyển giao và tái cơ cấu doanh nghiệp. Nhiều doanh nghiệp vẫn tồn tại tình trạng vốn điều lệ chỉ ghi trên giấy tờ nhưng chưa được cấp đủ vốn thực tế; phương án sử dụng đất chưa rõ ràng; nhiều tài sản, dự án chưa thể xác định đầy đủ giá trị khi chuyển giao.

Bộ Tài chính cần rà soát toàn diện các vướng mắc, phân loại theo thẩm quyền để trình Quốc hội, Chính phủ hoặc các bộ ban hành cơ chế xử lý dứt điểm, thậm chí nghiên cứu một nghị quyết đặc thù nhằm tháo gỡ các tồn đọng này.

Thứ hai, nâng cao chất lượng quản trị doanh nghiệp theo thông lệ quốc tế. Việt Nam không nên áp dụng nguyên mẫu các nguyên tắc quản trị của OECD mà cần chọn lọc những nội dung phù hợp với điều kiện thực tế của từng nhóm doanh nghiệp, từng lĩnh vực.

Sau khi lựa chọn được các nguyên tắc phù hợp, cơ quan quản lý cần tiếp tục thể chế hóa vào hệ thống pháp luật, đặc biệt là các quy định về quản trị hiện đại, tuyển dụng lãnh đạo chuyên nghiệp và thành viên hội đồng quản trị độc lập. Chỉ khi có hành lang pháp lý đầy đủ, doanh nghiệp nhà nước mới có thể áp dụng hiệu quả các chuẩn mực quản trị tiên tiến.

Ba là, chuyển mạnh từ phương thức sắp xếp, thoái vốn theo tư duy hành chính sang cơ chế thị trường. Việc bán vốn không thể thực hiện theo kế hoạch cứng mà phải dựa trên nhu cầu của thị trường, bởi nhà đầu tư quan tâm đến triển vọng kinh doanh hơn là giá trị tài sản thuần túy.

Trên cơ sở đó, cần sớm nâng cấp SCIC thành một quỹ đầu tư nhà nước chuyên nghiệp theo tinh thần Nghị quyết 79, được trao quyền chủ động hơn trong quản lý danh mục đầu tư, mua bán và tái cơ cấu vốn theo hiệu quả thị trường thay vì phụ thuộc vào các thủ tục hành chính. Đây sẽ là bước đi quan trọng để nâng cao hiệu quả sử dụng vốn nhà nước và tăng sức cạnh tranh của khu vực doanh nghiệp nhà nước trong giai đoạn 2026-2030.