Bài toán thu hồi đất và tái định cư khi điều chỉnh quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng

Việc bãi bỏ quyết định cũ không đồng nghĩa với việc Hà Nội dừng nghiên cứu, lập quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng. Thành phố yêu cầu tiếp tục thực hiện nhiệm vụ này theo quy định mới, phù hợp với Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm và các định hướng phát triển mới của thành phố.

Trước đó, Hà Nội đã tổ chức lấy ý kiến nhân dân về điều chỉnh tổng thể Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng, tỷ lệ 1/5.000, đoạn từ cầu Hồng Hà đến cầu Mễ Sở. Phạm vi nghiên cứu dài khoảng 40 km, quy mô khoảng 11.418 ha, với dân số khoảng 280.000 người.

Đây là khu vực có hơn 3.600 ha mặt nước, khoảng 5.700 ha đất sản xuất nông nghiệp và khoảng 1.100 ha đất ở. Trong phạm vi quy hoạch hiện có 123 di tích cùng nhiều địa điểm lưu niệm sự kiện cách mạng, kháng chiến.

Quy mô không gian lớn, dân cư đông và hiện trạng sử dụng đất đa dạng khiến bài toán giải phóng mặt bằng, thu hồi đất và bố trí tái định cư trở thành một trong những vấn đề đáng chú ý khi Hà Nội hiện thực hóa định hướng phát triển không gian hai bên sông Hồng.

Theo KTS Tô Anh Tuấn - Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Hà Nội, nguyên Giám đốc Sở Quy hoạch - Kiến trúc Hà Nội, từ năm 1998, khi Quy hoạch chung Thủ đô Hà Nội đến năm 2020 được phê duyệt, khu vực hai bên sông Hồng đã được xác định là không gian xanh, chủ yếu phục vụ cảnh quan. Đến quy hoạch năm 2011, cách tiếp cận đối với sông Hồng được nâng lên, không chỉ là không gian xanh, cảnh quan mà còn trở thành một biểu tượng phát triển.

Theo KTS Tô Anh Tuấn tầm nhìn đối với sông Hồng hiện đã được nâng lên, xác định đây là trục chiến lược, trục huyết mạch và không chỉ là hành lang cây xanh hay không gian cảnh quan. “Sông Hồng có thể trở thành một động lực mới, tạo không gian mới cho phát triển. Đây là sự thay đổi cấu trúc rất cơ bản, rất quan trọng trong quá trình phát triển”, ông nói.

Tuy nhiên, theo KTS Tô Anh Tuấn, việc phát triển khu vực sông Hồng trước hết phụ thuộc vào khả năng quản lý, kiểm soát nguy cơ lũ. Cùng với đó là phương án tổ chức để dòng sông có thể nằm giữa các khu đô thị và bảo đảm các yêu cầu về phòng, chống lũ.

Việc thay đổi cách tiếp cận đối với không gian sông Hồng vì vậy không chỉ đặt ra câu chuyện về hạ tầng, cảnh quan hay phát triển đô thị, mà còn tác động trực tiếp đến khu dân cư, đất ở, đất sản xuất và sinh kế hiện hữu trong khu vực. Đây là lý do bài toán thu hồi đất, bồi thường và tái định cư cần được đặt trong tổng thể quy hoạch ngay từ đầu.

GS.TS NGND Nguyễn Quang Ngọc - Phó Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử Việt Nam cho rằng với những cộng đồng đã sinh sống lâu đời ven sông, nơi ở không đơn thuần là một căn nhà. Đằng sau nơi ở còn có quê hương, sinh kế, văn hóa, tín ngưỡng và các quan hệ cộng đồng. Vì vậy, khi phải di dời, bài toán tái định cư cần được nhìn nhận rộng hơn việc bố trí một chỗ ở mới.

Theo GS TS NGND Nguyễn Quang Ngọc, tái định cư cần ưu tiên tối đa tại chỗ, tạo điều kiện để người dân tiếp tục khai thác những lợi thế về sinh kế, duy trì các hoạt động văn hóa, tín ngưỡng và tham gia vào quá trình phát triển kinh tế ngay trên vùng đất mà họ đã gắn bó.

Quan điểm này đặt ra yêu cầu đối với phương án tái định cư: khoảng cách địa lý không phải là yếu tố duy nhất cần tính đến. Khả năng duy trì sinh kế, quan hệ cộng đồng và đời sống văn hóa cũng cần được xem xét trong quá trình tổ chức lại không gian.

KTS Phạm Thanh Tùng - Chánh văn phòng Hội Kiến trúc sư Việt Nam cũng cho rằng cần nhìn vấn đề tái định cư rộng hơn câu chuyện bồi thường nhà và đất. Theo vị chuyên gia, người dân ở các làng ven sông có nhiều giá trị gắn với nơi ở, từ nhà ở, đất đai đến sinh kế, quan hệ cộng đồng và ký ức nơi chốn. Nếu chỉ bồi thường tiền sử dụng đất hoặc nhà ở thì mới giải quyết được một phần vấn đề.

Đặc biệt, với những hộ làm nghề truyền thống, một gia đình không chỉ có căn nhà để ở mà còn có thể có xưởng sản xuất, cửa hàng, nơi trưng bày sản phẩm, khách hàng quen, nguồn nguyên liệu, quan hệ láng giềng và mạng lưới trao đổi nghề nghiệp. Do đó, nếu chỉ giải quyết chỗ ở mà không tính đến điều kiện sản xuất, kinh doanh và các mối quan hệ cộng đồng, hệ sinh thái của nghề truyền thống có thể bị ảnh hưởng sau di dời.

Theo các chuyên gia, việc thu hồi đất, giải phóng mặt bằng để thực hiện các dự án phát triển luôn đặt ra yêu cầu cân bằng giữa lợi ích của dự án và quyền lợi của người dân bị ảnh hưởng. Với không gian sông Hồng, yêu cầu này càng đáng chú ý khi khu vực nghiên cứu bao gồm cả đất ở, đất sản xuất nông nghiệp, mặt nước và các không gian có giá trị lịch sử, văn hóa.