Trung Quốc lọc bụi mịn thành công nhưng sao bà cụ 75 tuổi lại “chết cóng”: Chuyện lạ đời gì đang xảy ra?

Không khí sạch hơn nhưng nông dân cắn răng chịu rét

Giữa ban ngày, nhiệt độ tại miền Bắc Trung Quốc thường xuyên giảm xuống dưới mức đóng băng. Thế nhưng, đối với nhiều người dân nông thôn, chi phí sưởi ấm quá đắt đỏ khiến họ chẳng còn lựa chọn nào khác ngoài việc cắn răng chịu rét.

"Chúng tôi không dám bật máy sưởi vào ban ngày," bà Wang, một người dân sống tại huyện Quan, tỉnh Hà Bắc, chia sẻ với SCMP.

Nhà của bà cụ 75 tuổi này cách trung tâm Bắc Kinh khoảng 70km. Nếu chạy máy sưởi cả ngày, bà sẽ tốn khoảng 60 đến 90 nhân dân tệ (khoảng 210.000 - 315.000 VNĐ). Tính cả mùa đông, con số này có thể vọt lên hơn 6.000 nhân dân tệ (hơn 21 triệu VNĐ).

Số tiền này chiếm gần một phần ba thu nhập khả dụng chính thức năm 2024 của người dân nông thôn trong tỉnh. Trong khi đó, bà Wang chỉ nhận được khoản lương hưu ít ỏi hơn 200 nhân dân tệ (khoảng 700.000 VNĐ) mỗi tháng và đang phải sống dựa vào tiền tiết kiệm.

Trái ngược với hoàn cảnh của bà Wang, tại Bắc Kinh - nằm ngay phía bắc ngôi làng của bà - các quan chức tuần trước công bố rằng siêu đô thị hơn 21 triệu dân này chỉ ghi nhận đúng một ngày ô nhiễm nặng trong năm ngoái. Đây là thành tích tốt nhất kể từ khi dữ liệu bắt đầu được thu thập hơn một thập kỷ trước.

Sự cải thiện chất lượng không khí của thủ đô gắn liền mật thiết với những thay đổi mà bà Wang cùng gần 27 triệu nông dân Hà Bắc đã thực hiện trong việc sử dụng năng lượng. Từ năm 2017, họ buộc phải từ bỏ phương thức sưởi ấm và nấu ăn bằng than đá truyền thống.

Chính phủ đã hỗ trợ chuyển đổi sang khí tự nhiên sạch hơn bằng cách chi trả chi phí lắp đặt và trợ giá sưởi ấm trong ba năm. Tuy nhiên, các khoản trợ cấp này đã giảm dần trong những năm gần đây giữa bối cảnh kinh tế tăng trưởng chậm lại, đẩy người dân nông thôn Hà Bắc vào tình thế tiến thoái lưỡng nan: chọn hơi ấm hay chọn giữ tiền?

Cái lạnh thấu xương mà nông dân Hà Bắc đang phải chịu đựng đã thu hút sự chú ý rộng rãi trong xã hội Trung Quốc. Nhiều tiếng nói – bao gồm cả truyền thông nhà nước – đã kêu gọi chính quyền địa phương phải đảm bảo người dân được sưởi ấm đầy đủ. Vấn đề này cũng khơi dậy nhận thức về việc khu vực nông thôn bị hạn chế tiếp cận các mạng lưới dịch vụ công cộng đô thị, đồng thời thúc giục giải quyết khoảng cách thành thị - nông thôn và sự hỗ trợ hạn chế dành cho các nhóm yếu thế.

Theo các chuyên gia về khí hậu và phát triển nông thôn, kiểm soát ô nhiễm ở miền Bắc Trung Quốc không chỉ là vấn đề môi trường mà còn là vấn đề phúc lợi xã hội. Việc giải quyết nó không được phép đánh đổi bằng quyền lợi của nông dân.

Tại làng của bà Wang vào tuần trước, trước khi mặt trời lặn, phóng viên tờ SCMP quan sát thấy chỉ một vài hộ gia đình có khói bốc lên từ ống xả khí – dấu hiệu cho thấy họ là những người duy nhất sử dụng thiết bị sưởi.

Bà Wang và vài người dân khác dành phần lớn thời gian ban ngày ngồi ngoài sân, quấn chặt trong những chiếc áo khoác bông dày cộm – vừa để chống chọi cái lạnh, vừa để tiết kiệm tiền. Việc bật máy sưởi cả ngày lẫn đêm để làm ấm những căn nhà thiếu ánh nắng sẽ cực kỳ tốn kém – ít nhất gấp ba lần so với sưởi bằng than trước đây.

Theo nhiều người dân, họ không còn tiếp cận được than để sưởi ấm. Các quy định chính thức của Hà Bắc hiện kiểm soát nghiêm ngặt cả việc vận chuyển và sử dụng than bánh. Các báo cáo truyền thông chính thống từ năm 2018 cho thấy những nông dân lén dùng than đã bị cảnh sát địa phương phạt tiền.

Theo dữ liệu thời tiết tại Hà Bắc, nhiệt độ trung bình mùa đông năm ngoái là âm 1,6 độ C, trong khi một số khu vực ở Trương Gia Khẩu và Thừa Đức phía bắc tỉnh này ghi nhận mức dưới âm 8 độ C.

Hầu hết các khu dân cư tại các quận nội thành ở Hà Bắc và các thành phố phía bắc khác đều được hưởng hệ thống sưởi trung tâm của thành phố vào mùa đông, với mức giá thấp hơn đáng kể so với việc tự mua khí đốt tự nhiên. Tuy nhiên, hệ thống này không vươn tới được các vùng nông thôn, nơi những ngôi nhà tự xây phần lớn thiếu các lớp cách nhiệt chuyên dụng thường thấy ở các tòa nhà thương mại thành phố.

Vì sao dùng than sưởi ấm bị cấm?

Lệnh cấm sưởi bằng than – phương thức sưởi ấm chính hàng chục năm qua ở các làng quê miền Bắc – được đưa ra sau khi tình trạng ô nhiễm không khí tại khu vực này thu hút sự chú ý toàn cầu khi chạm mức khủng hoảng vào năm 2013, đặc biệt là tại Bắc Kinh.

Chính phủ Trung Quốc đã ban hành nhiều chính sách môi trường để kiềm chế ô nhiễm và cam kết trả lại bầu trời xanh cho Bắc Kinh. Các doanh nghiệp gây ô nhiễm nặng ở các tỉnh như Hà Bắc bị đóng cửa và các phương pháp sưởi ấm sạch được thúc đẩy mạnh mẽ từ năm 2017.

Kết quả là tại Bắc Kinh, chỉ số ô nhiễm chính PM2.5 đã giảm từ 89,5 microgram/m3 năm 2013 xuống còn 27 microgram/m3 vào năm ngoái, tương ứng mức giảm gần 70.

Ông Hà Khắc Bân từ Viện Công trình Trung Quốc cho biết hơn 50% sự cải thiện chất lượng không khí của thủ đô đến từ việc "cắt giảm khí thải tại chỗ", trong khi 30-40% đến từ "cắt giảm khí thải khu vực" – ám chỉ sự đóng góp của các vùng lân cận như Hà Bắc.

Theo số liệu chính thức, hơn 11 triệu hộ gia đình nông thôn – gần 27 triệu người – tại Hà Bắc đã hoàn thành "nâng cấp sưởi ấm sạch" tính đến năm 2022. Tuy nhiên, quá trình này không hoàn toàn suôn sẻ. Mùa đông năm đó, nguồn cung khí đốt tự nhiên bị gián đoạn đột ngột tại nhiều nơi ở Hà Bắc. Một số phương tiện truyền thông cho rằng tình trạng thiếu hụt là do chi phí đầu vào của các công ty khí đốt tăng cao, hệ quả từ việc giá cả leo thang do xung đột.

Theo Trịnh Lâm Nghị, nhà nghiên cứu tại Viện Phát triển Nông thôn Trung Quốc thuộc Đại học Chiết Giang, giá khí đốt tự nhiên cao dai dẳng ở nông thôn bắt nguồn từ sự thiếu vắng một thị trường hợp nhất. Sự ngần ngại sử dụng máy sưởi của nông dân cũng phản ánh "khoảng cách thu nhập lớn giữa thành thị và nông thôn", bởi họ có "thu nhập khả dụng bình quân đầu người thấp và thiếu các nguồn thu nhập ổn định", ông Trịnh nói.

Tại một ngôi làng khác cách nhà bà Wang 40km về phía tây, thuộc thành phố cấp huyện Trác Châu – cũng gần Bắc Kinh – một người đàn ông 42 tuổi tên Zhang đang vận hành xưởng cơ khí sửa chữa máy nông nghiệp. Anh Zhang cho biết tốn khoảng 4.000 nhân dân tệ (khoảng 14 triệu VNĐ) để sưởi ấm ngôi nhà mái ngói rộng 120 mét vuông của mình trong mùa đông, và chỉ dám bật vào ban đêm. "Không phải để cho ấm, mà chỉ để đỡ lạnh cóng thôi," anh nói với SCMP.

Những năm kể từ khi chuyển đổi than sang khí đốt là quãng thời gian đầy thử thách đối với làng của anh Zhang, trải dài từ các lệnh phong tỏa nghiêm ngặt do Covid-19 đến trận lũ lụt kỷ lục vào tháng 7/2023, khi những cơn mưa xối xả trút xuống Bắc Kinh, Hà Bắc và Thiên Tân.

Cửa hàng của anh Zhang và nhà của nhiều dân làng đã bị nhấn chìm hoàn toàn trong trận lũ lụt thảm khốc cướp đi sinh mạng của 29 người ở Hà Bắc. Sau đó, cư dân phải đối mặt với gánh nặng kép: vừa phải sửa nhà, vừa phải trả hóa đơn sưởi bằng khí đốt, trong khi ruộng đồng đã bị dòng nước lũ làm cho bạc màu. Anh Zhang than thở rằng chi phí sưởi ấm cao khiến việc tiết kiệm tiền ăn Tết Nguyên đán những năm gần đây trở nên khó khăn.

Nhà nghiên cứu Trịnh Lâm Nghị từ Đại học Chiết Giang cho rằng "chuyển đổi năng lượng không bao giờ đạt được chỉ sau một đêm; tăng trưởng thu nhập, thay đổi phong tục tập quán cũng là những yếu tố then chốt".

Ông khuyến nghị chính phủ "cần tìm mọi cách để tăng thu nhập cho nông dân", đồng thời "tăng cường cơ sở hạ tầng năng lượng nông thôn để giảm chi phí sử dụng khí đốt tự nhiên cho người dân".