Nước về sông Tiền, sông Hậu đã hụt 40%, 350.000ha lúa đông xuân có nguy cơ bị ảnh hưởng vì một hiện tượng thiên nhiên

Chiều 6/11, Báo Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Cục Quản lý Tài nguyên nước (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) tổ chức Hội thảo “An ninh nguồn nước trong bối cảnh El Nino và biến đổi khí hậu: Chuyển đổi số và phục hồi các dòng sông”.

Trao đổi với phóng viên bên lề sự kiện, PGS.TS Nguyễn Văn Hồng, Phó Phân viện trưởng Phân viện Khoa học Khí tượng Thủy văn, Môi trường và Biển, cảnh báo Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) đang bước vào một mùa khô đặc biệt khắc nghiệt.

El Nino làm giảm mưa, rút ngắn mùa mưa. Biến đổi khí hậu làm tăng nền nhiệt, tăng bốc hơi và tăng nhu cầu dùng nước. Hai tác động cộng hưởng khiến hạn hán nghiêm trọng hơn và nguồn nước cạn sớm hơn mùa khô thông thường.

Theo ông Hồng, El Nino mùa vụ năm nay có cường độ tăng cao. Hiện tượng này đã được các cơ quan khí tượng thủy văn quốc gia và Bộ Nông nghiệp và Môi trường cảnh báo từ tháng 7, 8, trước khi bộc lộ rõ nét vào tháng 9, 10 vừa qua.

Dữ liệu cũng cho thấy, trong tuần cuối tháng 10/2026, chỉ tiêu dị thường nhiệt độ mặt nước biển vùng Nino 3.4 (thước đo chênh lệch nhiệt độ mặt biển giữa 5 độ vĩ bắc với 5 độ vĩ nam và giữa 120-170 độ kinh tây) đã tăng 2,5 độ C. Dự báo xác suất El Nino duy trì ở mức mạnh đến rất mạnh sang quý I/2027 đã vượt 83%.

Trong khi đó, chỉ số RONI (dùng để xác định và đo lường hiện tượng El Nino và La Nina) dự báo có thể vượt tất cả các sự kiện El Nino được ghi nhận từ năm 1950 đến nay, đưa đợt này vào nhóm “mạnh nhất trong lịch sử quan trắc hiện đại”.

Điều đáng lưu tâm khác là El Nino lần này xuất hiện trên nền Trái Đất đã nóng lên. Nhiệt độ toàn cầu tháng 9/2026 cao hơn thời kỳ tiền công nghiệp 1,63 độ C và là tháng 9 nóng thứ hai trong lịch sử từng được quan trắc.

Cũng theo PGS Hồng, các kịch bản biến đổi khí hậu phiên bản năm 2025 do Phân viện của ông công bố cho thấy thời tiết cực đoan đang tác động ngày càng mạnh đến kinh tế, đời sống và sản xuất ở Nam Bộ, đặc biệt là TP.HCM và các tỉnh ĐBSCL.

Trong năm nay, mùa mưa có xu hướng kết thúc sớm, lượng mưa thấp hơn trung bình nhiều năm. “Do mưa trên lưu vực từ tháng 5-10 sụt giảm mạnh, lưu lượng nước về các sông lớn, đặc biệt là sông Tiền và sông Hậu, đã giảm khoảng 40% so với trung bình nhiều năm, mở đầu cho một mùa khô kéo dài từ tháng 12/2026 đến tháng 5/2027, thậm chí tới tháng 6/2027”, ông đưa ra các con số đáng chú ý.

Đồng thời, vị chuyên gia chỉ ra tác động trên cũng dẫn đến việc nước ngọt cuối mùa mưa được tích trữ ít hơn, nước dưới đất được bổ cập ít hơn trước khi bước vào mùa khô. Nói cách khác, ĐBSCL bắt đầu mùa khô với ‘vốn nước’ mỏng hơn mọi năm.

Gốc rễ của sự dễ tổn thương nằm ở cấu trúc nguồn nước. Lưu vực Cửu Long chiếm 56,2% lượng nước mặt cả nước, nhưng 95% dòng chảy mặt của ĐBSCL đến từ ngoài lãnh thổ. Nguồn nước của vùng vì thế phụ thuộc trực tiếp vào khí hậu trên toàn lưu vực Mekong và vào việc vận hành, tích trữ nước của các hồ thủy điện thượng nguồn.

Khi mưa thiếu, thượng nguồn và hạ lưu cùng tăng giữ nước cho sản xuất và phát điện, khiến hạ lưu càng thiếu nước.

Việc thiếu hụt nguồn nước đã trực tiếp đẩy mặn qua các cửa sông vào sâu và phức tạp hơn. Theo PGS.TS Nguyễn Văn Hồng, ranh mặn có thể tiến sâu vào đất liền 50-60km trên các hệ thống như sông Tiền, sông Hậu, so với mức 40km. Tuy nhiên, đỉnh xâm nhập mặn có thể vẫn còn ở phía trước.

Cảnh báo tới 'vựa lúa' của cả nước

ĐBSCL đóng góp phần lớn sản lượng lương thực cả nước và là vùng xuất khẩu lúa gạo trọng điểm. 

Ở kịch bản rủi ro cao của Phân viện Khoa học Khí tượng Thủy văn, Môi trường và Biển, El Nino sẽ suy yếu dần vào đầu năm 2027 nhưng hạn mặn ở ĐBSCL vẫn kéo dài và nặng hơn.

Ở kịch bản rủi ro rất cao, El Nino rất mạnh kéo dài đến giữa năm 2027, thượng nguồn giảm mạnh xả nước, thiếu nước nghiêm trọng trên diện rộng, và khoảng 350.000ha lúa đông xuân 2027 bị ảnh hưởng.

Cần lưu ý, vụ đông xuân là vụ sản xuất lúa quan trọng nhất trong năm ở Việt Nam, chiếm khoảng 42% diện tích gieo cấy lúa và chiếm 47% tổng sản lượng lúa cả năm. Đây là vụ lúa có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với sản xuất nông nghiệp và bảo đảm an ninh lương thực quốc gia.

Theo số liệu công bố hồi tháng 7 của Cục Thống kê (Bộ Tài chính), ĐBSCL tiếp tục đóng vai trò quyết định đối với sản lượng lúa đông xuân, đạt 9,3 triệu tấn, chiếm 45,4% sản lượng lúa đông xuân của cả nước.

Tuy nhiên, lịch sử cho thấy giá trị của những thông tin đến sớm. Theo PGS.TS Nguyễn Văn Hồng, năm 2015 từng ghi nhận thiệt hại khốc liệt do thiếu thông tin cảnh báo sớm.

Đợt hạn hán nghiêm trọng và xâm nhập mặn kỷ lục ở ĐBSCL giai đoạn 2015-2016, từng khiến hàng trăm nghìn hộ dân thiếu nước sinh hoạt và điểm yếu của hệ thống cấp nước, lịch thời vụ bị bộc lộ rõ, ông Hồng dẫn chứng.

Thời điểm đó, các chuyên gia ước tính, từ cuối năm 2014 đến 2016, do tác động của hiện tượng thời tiết El Nino, 18 tỉnh, thành phố khu vực Nam Trung bộ, Tây Nguyên và ĐBSCL phải hứng chịu hạn hán, mặn xâm nhập trên diện rộng làm ảnh hưởng đến cuộc sống khoảng 2 triệu người dân, thiệt hại hàng trăm nghìn ha lúa. Ước tính thiệt hại về kinh tế là 15.000 tỷ đồng.

Dẫu vậy, ở các đợt hạn mặn 2019-2020 và 2023-2024. Ông Hồng cho biết, nhờ dự báo, cảnh báo được triển khai chủ động từ sớm, thiệt hại cho kinh tế và đời sống đã được kiềm chế đáng kể.

Như vậy, bài học cho mùa khô 2026-2027 là cần hành động sớm, chuẩn bị từ trước mùa khô.

PGS.TS Nguyễn Văn Hồng cho rằng, cần có phương án ứng phó đồng bộ từ cấp quản lý đến người dân. Nguyên tắc xuyên suốt là ưu tiên tuyệt đối an toàn nguồn nước sinh hoạt và các nhu cầu thiết yếu của người dân.

Trong đó, chuyên gia đưa ra một số khuyến nghị: nông dân và hợp tác xã cần chủ động cập nhật thông tin, xem xét lịch thời vụ linh hoạt để xuống giống né hạn mặn, đặc biệt là vụ đông xuân sắp tới; lấy nước theo triều cường ngay từ cuối mùa mưa để tranh thủ trữ nước ngọt.

Hộ gia đình nên tích trữ nước sinh hoạt trước khi mặn xâm nhập; tận dụng ô, ao trữ nước ngọt quy mô hộ gia đình; theo dõi thông tin thường xuyên và nắm lịch trình nguồn nước tại địa phương. 

Chính quyền địa phương và cơ quan truyền thông cần đẩy mạnh cung cấp thông tin, cập nhật thường xuyên bản tin dự báo của Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia để người dân nắm bắt...

Việc kích hoạt chuyển đổi lịch gieo trồng, tích trữ nước phân tán và phân phối nước dự phòng khi mực nước chạm ngưỡng nguy hiểm, cũng là một trong những cách quản trị rủi ro chủ động trước El Nino.