Một cơn đau đầu kéo dài, vài chỉ số bất thường trong phiếu xét nghiệm hay những triệu chứng khó gọi tên. Thay vì đặt lịch khám, không ít người bệnh hiện nay chọn mở ChatGPT, nhập các dấu hiệu mình gặp phải và chờ vài giây để nhận về một bản "phân tích sức khỏe" khá chi tiết.
Sự phổ biến của các công cụ AI tạo sinh đang làm thay đổi cách con người tiếp cận thông tin y tế. Nếu trước đây Google là nơi đầu tiên người bệnh tìm kiếm câu trả lời thì nay ChatGPT, Gemini hay Claude đang dần trở thành "cửa khám bệnh trực tuyến" đầu tiên của nhiều người.
Xu hướng này đem lại những cơ hội mới trong việc phổ cập kiến thức sức khỏe, nhưng đồng thời cũng làm dấy lên nhiều lo ngại trong giới y khoa. Khi AI ngày càng giống một bác sĩ trong cách trả lời, liệu người dùng có đang đặt niềm tin quá mức vào công nghệ?
Khi ChatGPT trở thành “bác sĩ đầu tiên” của nhiều người trẻ
Từ đầu năm 2023 đến nay, các chatbot AI đã nhanh chóng len vào đời sống thường nhật của hàng triệu người dùng trên thế giới. Một trong những lĩnh vực được sử dụng phổ biến nhất chính là sức khỏe.
Khác với Google, nơi người dùng phải tự sàng lọc hàng chục kết quả tìm kiếm, ChatGPT có thể tổng hợp thông tin, giải thích thuật ngữ y khoa bằng ngôn ngữ đơn giản, thậm chí đưa ra các khả năng bệnh lý dựa trên triệu chứng được mô tả. Điều này khiến trải nghiệm trở nên gần giống một cuộc trò chuyện với chuyên gia thực thụ.
Nghiên cứu của nhóm tác giả thuộc Đại học New York cho thấy nhiều người dùng gặp khó khăn trong việc phân biệt câu trả lời do ChatGPT tạo ra với câu trả lời của nhân viên y tế. Mức độ tin tưởng dành cho chatbot tương đối cao ở những vấn đề sức khỏe thông thường và nguy cơ thấp.
Đáng chú ý hơn, một nghiên cứu công bố trên JAMA Internal Medicine năm 2023 đã so sánh gần 200 câu trả lời của bác sĩ với ChatGPT đối với các câu hỏi sức khỏe thực tế. Kết quả cho thấy hội đồng chuyên gia đánh giá câu trả lời của ChatGPT được lựa chọn nhiều hơn tới 79% số lần, đồng thời được nhận xét là có chất lượng cao hơn và thể hiện sự đồng cảm tốt hơn.
Điều này phần nào lý giải vì sao ngày càng nhiều người sẵn sàng hỏi AI trước khi hỏi bác sĩ. Tại Việt Nam, chưa có thống kê chính thức về tỷ lệ người dân sử dụng AI để tự tìm hiểu bệnh lý. Tuy nhiên, chỉ cần gõ cụm từ "ChatGPT đọc kết quả xét nghiệm", "nhờ ChatGPT chẩn đoán bệnh" hay "ChatGPT giải thích triệu chứng" trên các nền tảng mạng xã hội, có thể dễ dàng bắt gặp hàng nghìn bài đăng chia sẻ trải nghiệm sử dụng AI như một công cụ tư vấn sức khỏe. Nhiều người xem AI như một "bác sĩ sơ bộ", giúp họ hiểu tình trạng của mình trước khi quyết định có cần đến bệnh viện hay không.
BSCKII. BSNT. Trưởng Khoa Nội tổng hợp - Bệnh viện Đại học Phenikaa Lê Danh Vinh chia sẻ: ”Trong quá trình thăm khám, tôi gặp ngày càng nhiều bệnh nhân đã tra cứu thông tin trên ChatGPT hoặc các công cụ AI trước khi đến khám. Tôi xem đây là tín hiệu tích cực vì người bệnh chủ động hơn, nhưng các thông tin đó cần được bác sĩ kiểm chứng và cá thể hóa cho từng trường hợp cụ thể.”
Tuy nhiên, chính tại đây cũng xuất hiện một nghịch lý đáng chú ý. ChatGPT càng giao tiếp tự nhiên bao nhiêu, người dùng càng dễ quên rằng đây không phải là bác sĩ bấy nhiêu. Một khảo sát được các nhà nghiên cứu về tương tác người, máy thực hiện cho thấy người dùng thường đánh giá cao các câu trả lời được diễn đạt mạch lạc, tự tin và giàu cảm xúc, ngay cả khi nội dung bên trong chưa chắc đã hoàn toàn chính xác. Các chuyên gia gọi đây là "ảo tưởng về độ tin cậy", khi hình thức trình bày khiến người đọc tin tưởng nhiều hơn bản thân độ chính xác của thông tin.
AI hỗ trợ chăm sóc sức khỏe hay khiến người bệnh trì hoãn việc khám chữa?
Không thể phủ nhận rằng AI đang tạo ra những bước tiến đáng kể trong y tế. Theo một phân tích tổng hợp từ hơn 60 nghiên cứu quốc tế về ChatGPT trong lĩnh vực y học, các mô hình AI hiện nay cho thấy tiềm năng lớn trong hỗ trợ trả lời câu hỏi sức khỏe, giải thích thông tin y khoa và hỗ trợ ra quyết định. Tuy nhiên, độ chính xác trung bình của ChatGPT trong các nghiên cứu chỉ đạt khoảng 56%, đồng thời kết quả giữa các nghiên cứu còn rất khác nhau. Các tác giả nhận định cần thêm nhiều bằng chứng trước khi xem đây là công cụ đủ tin cậy cho các quyết định lâm sàng.
Bác sĩ Lê Danh Vinh cũng chia sẻ thêm về những nguy cơ từ việc người bệnh quá tin tưởng vào AI: “Tôi cho rằng nguy cơ lớn hơn nằm ở việc người bệnh quá tin vào AI và coi đó là kết luận cuối cùng. AI có thể hỗ trợ cung cấp thông tin, nhưng mọi quyết định chẩn đoán và điều trị vẫn cần được bác sĩ đánh giá dựa trên từng trường hợp cụ thể.”
Một đánh giá hệ thống khác trên tạp chí npj Digital Medicine thuộc Nature cũng cho thấy các mô hình ngôn ngữ lớn đang mở ra nhiều cơ hội trong chăm sóc sức khỏe, từ hỗ trợ tiếp cận thông tin đến cá nhân hóa tư vấn. Tuy nhiên, những rủi ro liên quan đến thông tin sai lệch, thiên lệch dữ liệu, tính minh bạch và trách nhiệm pháp lý vẫn là những thách thức lớn cần được giải quyết.
Chính vì vậy, dù thừa nhận tiềm năng của AI, giới chuyên môn vẫn liên tục đưa ra các cảnh báo về việc lạm dụng công nghệ này. Năm 2023, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã chính thức kêu gọi thận trọng khi sử dụng các mô hình ngôn ngữ lớn như ChatGPT trong lĩnh vực y tế. WHO nhấn mạnh rằng các hệ thống này có thể tạo ra những nội dung sai lệch hoặc thiếu chính xác nhưng được trình bày một cách rất thuyết phục, khiến người dùng khó phân biệt với thông tin y khoa đáng tin cậy. WHO cho rằng cần có bằng chứng rõ ràng về lợi ích và độ an toàn trước khi triển khai rộng rãi trong hoạt động chăm sóc sức khỏe thường quy.
Giới chuyên gia cũng lưu ý rằng điểm yếu lớn nhất của AI không nằm ở lượng kiến thức mà nằm ở việc thiếu bối cảnh lâm sàng. Một bác sĩ khi tiếp nhận bệnh nhân không chỉ dựa vào các triệu chứng được kể lại. Họ còn quan sát biểu hiện thực thể, khai thác tiền sử bệnh, đánh giá các yếu tố nguy cơ, chỉ định xét nghiệm cần thiết và liên tục điều chỉnh nhận định dựa trên diễn biến thực tế. Đây là những yếu tố mà chatbot hiện nay chưa thể tái hiện đầy đủ.
Những lo ngại này không chỉ mang tính lý thuyết. Một nghiên cứu được công bố trên Nature Medicine năm 2026 cho thấy một hệ thống AI tư vấn sức khỏe đã đánh giá thấp hơn một nửa số tình huống cấp cứu được đưa vào thử nghiệm. Trong nhiều trường hợp, AI khuyên bệnh nhân tiếp tục theo dõi tại nhà dù tình huống đòi hỏi phải can thiệp y tế khẩn cấp. Các nhà nghiên cứu cảnh báo rằng sự "trấn an sai" từ chatbot có thể khiến người bệnh bỏ lỡ thời điểm vàng trong điều trị.
Đây cũng là điều khiến nhiều bác sĩ lo ngại nhất hiện nay. Bởi vấn đề không phải AI đúng hay sai trong từng câu trả lời, mà là việc người bệnh có thể trì hoãn việc khám chữa bệnh vì tin rằng mình đã nhận được lời giải thích đầy đủ từ chatbot.
Để đánh giá tốt hơn về tình trạng bệnh và kết luận lâm sàng, Bác sĩ Lê Danh Vinh đưa ra lời khuyên: “Tôi khuyến khích người bệnh chủ động tìm hiểu thông tin bằng ChatGPT hoặc các công cụ AI. Tuy nhiên, đừng dùng AI để tự kết luận mình mắc bệnh gì hoặc tự điều trị. Hãy sử dụng AI để đặt ra những câu hỏi tốt hơn khi gặp bác sĩ, vì cuối cùng, điều quan trọng nhất vẫn là đánh giá lâm sàng trên từng người bệnh cụ thể.”
Trong tương lai gần, AI gần như chắc chắn sẽ trở thành một phần không thể thiếu của hệ sinh thái y tế số. WHO cũng thừa nhận công nghệ này có thể hỗ trợ nâng cao khả năng tiếp cận thông tin sức khỏe, hỗ trợ nhân viên y tế và cải thiện chất lượng chăm sóc bệnh nhân nếu được quản lý đúng cách.
Tuy nhiên, phần lớn chuyên gia đều đồng thuận rằng AI phù hợp nhất với vai trò trợ lý sức khỏe chứ không phải người đưa ra chẩn đoán cuối cùng. Bởi trong y học, điều quyết định không chỉ là biết bệnh gì, mà còn là biết khi nào cần hành động. Và đó vẫn là điều mà bác sĩ làm tốt hơn bất kỳ chatbot nào hiện nay.
