Đây là chia sẻ của ông Nguyễn Quốc Hiệp, Chủ tịch Hiệp hội các Nhà thầu xây dựng Việt Nam (VACC) về thực trạng trong ngành xây dựng hiện nay.
Các mức giá chưa theo sát diễn biến thực tế
Theo ông Nguyễn Quốc Hiệp, nếu như khoảng 10 năm trước, thị trường xây dựng chứng kiến tình trạng nhiều nhà thầu chào giá rất thấp để có được công trình thì hiện nay câu chuyện đã khác. Nguyên nhân của giai đoạn đó là do nguồn vốn đầu tư còn hạn chế, số lượng dự án không nhiều, trong khi năng lực thi công của các doanh nghiệp lại khá lớn. Vì vậy, cạnh tranh trong đấu thầu chủ yếu là cạnh tranh về giá, thậm chí có những nhà thầu chấp nhận bỏ giá rất thấp để duy trì hoạt động và giữ chân người lao động.
Tuy nhiên, hiện nay thị trường đang chuyển sang một trạng thái khác. Thực tế đã xuất hiện tình trạng nhiều dự án đầu tư công gặp khó khăn trong việc lựa chọn nhà thầu. Một trong những nguyên nhân là tổng mức đầu tư và đơn giá trong nhiều dự án chưa phản ánh đúng chi phí thực tế của thị trường.
Hiện nay, việc lập dự toán đầu tư xây dựng vẫn dựa trên các hệ thống định mức, đơn giá được công bố. Tuy nhiên, ở nhiều trường hợp, các mức giá này chưa theo kịp diễn biến thực tế.
Xuất hiện tình trạng nhiều dự án đầu tư công gặp khó khăn trong việc lựa chọn nhà thầu. Một trong những nguyên nhân là tổng mức đầu tư và đơn giá trong nhiều dự án chưa phản ánh đúng chi phí thực tế của thị trường.
Chẳng hạn, đơn giá nhân công trong định mức nhà nước hiện chỉ khoảng 350.000 đồng/ngày công, trong khi trên thị trường, các doanh nghiệp phải trả từ 700.000 đồng đến 1 triệu đồng/ngày công đối với nhiều vị trí lao động kỹ thuật. Tương tự, giá vật liệu xây dựng do các sở xây dựng công bố ở nhiều địa phương cũng thấp hơn giá mua thực tế từ 15-20%.
Sự chênh lệch này dẫn đến tình trạng tổng mức đầu tư của một số dự án không còn phù hợp với thực tế thi công. Khi chi phí thực tế cao hơn đáng kể so với chi phí được tính toán trong hồ sơ mời thầu, nhà thầu sẽ phải cân nhắc rất kỹ trước khi tham gia. Có những trường hợp nếu trúng thầu thì nguy cơ thua lỗ là rất lớn.
Đây là thực tế mà VACC đã nhiều lần phản ánh với Bộ Xây dựng, các bộ, ngành liên quan và Chính phủ.
“Chúng tôi kiến nghị cần sớm điều chỉnh hệ thống định mức, đơn giá xây dựng để bảo đảm sát thực tế hơn. Bộ Xây dựng cũng đã tổng kết công tác xây dựng các dự án cao tốc giai đoạn 2021-2025 và đây là một trong những nội dung được các doanh nghiệp đặc biệt quan tâm”, ông Hiệp nói.
Theo ông Hiệp, việc điều chỉnh định mức, đơn giá sát với thực tế không chỉ giúp bảo đảm hiệu quả đầu tư mà còn góp phần tạo ra môi trường cạnh tranh lành mạnh hơn trên thị trường xây dựng. Khi các chi phí được tính đúng, tính đủ, các nhà thầu sẽ cạnh tranh bằng năng lực, chất lượng và hiệu quả thi công thay vì cạnh tranh bằng cách hạ giá đến mức không hợp lý.
Nguy cơ khủng hoảng lao động ngành xây dựng
Bên cạnh vấn đề đơn giá, thị trường xây dựng hiện nay còn đang phải đối mặt với một thách thức rất lớn khác là thiếu hụt nhân lực. Ngành xây dựng đang đứng trước nguy cơ khủng hoảng lao động.
Hiện nay, cả nước đang đồng thời triển khai rất nhiều dự án hạ tầng lớn, từ cao tốc Bắc - Nam, sân bay, cảng biển đến các dự án đô thị và công nghiệp. Nhu cầu nhân lực vì thế tăng lên rất nhanh. Tuy nhiên, lực lượng công nhân xây dựng, đặc biệt là công nhân kỹ thuật lành nghề, lại đang thiếu hụt nghiêm trọng.
Không chỉ thiếu về số lượng, thị trường còn thiếu lao động có tay nghề cao. Các doanh nghiệp lớn thường có điều kiện tài chính tốt hơn nên có thể thu hút nhân sự bằng mức lương và chế độ đãi ngộ cao. Trong khi đó, các doanh nghiệp nhỏ và vừa gặp rất nhiều khó khăn trong việc tuyển dụng và giữ chân người lao động. Điều này tạo ra áp lực cạnh tranh rất lớn về nhân lực trong toàn ngành.
Trước thực trạng đó, Hiệp hội đã báo cáo Chính phủ và Bộ Xây dựng, đồng thời đề xuất cần có chương trình dài hạn về phát triển nguồn nhân lực cho ngành xây dựng.
Hiện nay nguồn lao động này gần như không còn. Nếu đến các công trường xây dựng hiện nay sẽ thấy rất rõ sự thiếu hụt lao động. Nhiều công trường phải tuyển dụng lao động từ các vùng sâu, vùng xa, thậm chí từ đồng bào dân tộc thiểu số để đáp ứng nhu cầu thi công.
Ông Hiệp cho biết, vừa qua, Thứ trưởng Bộ Xây dựng Phạm Minh Hà cũng đã yêu cầu nghiên cứu các giải pháp phối hợp nhằm đẩy mạnh công tác đào tạo, bổ sung nguồn nhân lực cho ngành trong thời gian tới.
Nếu nhìn dưới góc độ năng suất lao động thì có thể thấy rất rõ áp lực hiện nay. Theo tính toán, một công nhân trong lĩnh vực xây dựng hạ tầng giao thông mỗi năm chỉ tạo ra khoảng 500-600 triệu đồng giá trị sản lượng. Trong khi đó, tổng quy mô đầu tư công hiện nay đã lên tới khoảng 1 triệu tỷ đồng. Với khối lượng công việc rất lớn như vậy, nguồn nhân lực hiện có của ngành xây dựng mới chỉ đáp ứng được khoảng 50-60% nhu cầu thực tế.
Trước đây, ngành xây dựng còn có thể tận dụng nguồn lao động nông nhàn từ khu vực nông thôn. Nhưng hiện nay nguồn lao động này gần như không còn. Nếu đến các công trường xây dựng hiện nay sẽ thấy rất rõ sự thiếu hụt lao động. Nhiều công trường phải tuyển dụng lao động từ các vùng sâu, vùng xa, thậm chí từ đồng bào dân tộc thiểu số để đáp ứng nhu cầu thi công.
“Có thể nói, hai khó khăn lớn nhất của thị trường xây dựng hiện nay là hệ thống đơn giá, định mức chưa theo kịp thực tế và tình trạng thiếu hụt nhân lực ngày càng nghiêm trọng”, ông Hiệp nhấn mạnh.
