Ube, loại khoai lang tím với màu sắc bắt mắt, đang trở thành nguyên liệu quen thuộc tại các chuỗi cà phê, nhà hàng và tiệm bánh trên thế giới, đồng thời tạo nên cơn sốt trên Instagram và TikTok. Tuy nhiên, sự phổ biến tăng nhanh đang đặt nguồn cung loại củ này trước nguy cơ thiếu hụt.
Philippines, quốc gia sản xuất ube lớn nhất thế giới, đã áp dụng lệnh cấm xuất khẩu khoai lang tím tươi vô thời hạn nhằm kiểm soát nguồn cung và bảo đảm nguồn giống trong nước. Động thái này diễn ra trong bối cảnh ube ngày càng được ưa chuộng tại Mỹ, Anh và nhiều thị trường khác.
Từ nguyên liệu truyền thống đến “matcha mới”
Ube vốn là nguyên liệu quen thuộc trong ẩm thực Philippines, thường được sử dụng để làm mứt, bánh ngọt và kem. Loại củ này có vị ngọt nhẹ, béo và thoang thoảng hương vani, nhưng màu tím đặc trưng mới là yếu tố giúp ube nhanh chóng thu hút sự chú ý trên mạng xã hội.
Trong những năm gần đây, cơn sốt ube ban đầu lan rộng tại các quốc gia có cộng đồng người Philippines đông đảo, sau đó nhanh chóng vượt ra khỏi phạm vi này. Khoai lang tím hiện xuất hiện trong thực đơn của các quán cà phê, tiệm bánh và cả những nhà hàng Michelin tại Mỹ và Anh.
Ube được sử dụng để pha latte, làm bánh và nhiều món tráng miệng, thậm chí được ví như “matcha mới”. Hai chuỗi cà phê lớn là Starbucks và Costa Coffee cũng đã đưa các sản phẩm mang hương vị ube vào thực đơn trong năm nay, cho thấy mức độ phổ biến ngày càng rộng của nguyên liệu này.
Mỹ hiện là thị trường tiêu thụ ube lớn nhất thế giới. Theo công ty nghiên cứu thị trường Datassential, mức độ xuất hiện của ube trong thực đơn các nhà hàng Mỹ đã tăng hơn 3 lần trong giai đoạn 2021-2025.
Trước nhu cầu toàn cầu tăng mạnh, Philippines quyết định cấm xuất khẩu ube tươi vô thời hạn. Chính phủ nước này cho biết một trong những nguyên nhân chính là tình trạng thiếu nguồn giống để mở rộng sản xuất.
Bộ trưởng Nông nghiệp Philippines Francisco P. Tiu Laurel Jr. cho biết nước này không muốn xuất khẩu nguồn giống sang những quốc gia có thể sử dụng chúng để tự trồng ube và trở thành đối thủ cạnh tranh với Philippines.
Ube chủ yếu được nhân giống từ các mảnh củ hiện có. Theo số liệu của cơ quan thống kê quốc gia Philippines, sản lượng loại củ này trong nửa đầu năm nay tăng 17%, lên 5.660 tấn. Dù vậy, Bộ trưởng Tiu Laurel cho rằng ngành ube đang “phát triển nhanh hơn khả năng sản xuất”. Philippines muốn ưu tiên mở rộng sản xuất trong nước trước khi biến loại cây trồng này thành một nguồn thu xuất khẩu lớn hơn.
Giá ube tại Philippines đã tăng hơn gấp đôi trong những năm gần đây. Truyền thông nước này cho biết nông dân hiện nhận được khoảng 100-150 peso (1,59-2,38 USD) cho mỗi kg khoai lang tím.
Bên cạnh tình trạng thiếu giống, sản lượng ube hàng năm của Philippines cũng giảm trong thập kỷ qua. Năm ngoái, nước này sản xuất chưa tới 12.500 tấn, giảm từ khoảng 13.400 tấn vào năm 2024. Ube thường được trồng trên những thửa ruộng nhỏ. Trong những tháng gần đây, một số nông dân đã sử dụng phần lớn nguồn cung để đáp ứng nhu cầu từ nước ngoài, khiến lượng giống còn lại cho vụ tiếp theo trở nên hạn chế.
Bộ Nông nghiệp Philippines cho biết nông dân hiện chỉ có nguồn vật tư trồng trọt chất lượng hạn chế, gây khó khăn cho việc mở rộng diện tích và sản lượng. “Chiến lược hiện nay là xây dựng cơ sở vật chất trồng trọt và nguồn cung trong nước trước khi đẩy mạnh xuất khẩu”, Bộ Nông nghiệp Philippines cho biết.
Damien Yeo, nhà phân tích cấp cao về hàng tiêu dùng và bán lẻ tại BMI, thuộc Fitch Solutions, nhận định lệnh cấm của Manila có thể gây thiếu hụt nguồn cung ube trong ngắn hạn. Theo ông, việc chính phủ Philippines xem ube như một cơ hội nông nghiệp chiến lược cho thấy loại củ này ngày càng được coi là một ngành hàng có tiềm năng phát triển lâu dài, thay vì chỉ là một xu hướng ẩm thực nhất thời. Hơn nữa, ông cho rằng các quốc gia nhiệt đới khác cũng có khả năng trồng ube để đáp ứng nhu cầu. Các nhà sản xuất cũng có thể tìm đến những loại cây trồng màu tím khác, chẳng hạn một số giống khoai lang, để thay thế.
Hiện tại, Việt Nam và Trung Quốc cũng đang đẩy mạnh trồng các loại khoai màu tím nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng trên thị trường quốc tế.
Lệnh cấm của Philippines không áp dụng đối với các sản phẩm ube đã qua chế biến hoặc đông lạnh. Đây vốn là những nguyên liệu được nhiều nhà hàng tại Mỹ và châu Âu sử dụng. Tuy nhiên, các doanh nghiệp đã bắt đầu chuẩn bị cho khả năng nguồn cung bị thắt chặt.
Đồng sáng lập quán cà phê Philippines Kapihan tại London, Nigel Motley, cho biết doanh nghiệp có thể sẽ phải chấp nhận mức giá cao hơn nếu nguồn cung trở nên khan hiếm. “Gần đây chúng tôi thấy rất nhiều khách hàng đến tìm mua những sản phẩm có chứa khoai lang tím”, ông nói.
Florence Mae Maglanoc, chủ tiệm bánh Panadera và nhà hàng Donia tại Anh, cho biết bà đã phải đặc biệt chú ý đến số lượng món ăn sử dụng ube vì việc tìm nguồn cung luôn gặp nhiều khó khăn. Để duy trì nguồn cung ổn định, Maglanoc hiện dựa nhiều hơn vào ube đông lạnh và các sản phẩm đã qua chế biến. Tuy nhiên, bà cho rằng ube tươi vẫn có chất lượng tốt hơn.
“Philippines đang trải qua thời kỳ hoàng kim của ẩm thực. Điều cuối cùng họ muốn làm là hạn chế điều đó”, Maglanoc nói, đồng thời ví ube như “đứa con cưng” của Philippines đang trên đường trở thành một hiện tượng toàn cầu.
Theo Financial Times
