Công nghệ lượng tử được coi là một trong những trụ cột chiến lược quan trọng nhất của kỷ nguyên công nghệ mới, với tiềm năng tạo ra đột phá trong an ninh mạng, tài chính, y tế, logistics, năng lượng, vật liệu mới và trí tuệ nhân tạo (AI).
Với các tiềm năng to lớn, nhiều quốc gia như Pháp, Nga, Mỹ, Liên minh châu Âu, Trung Quốc, Nhật Bản… đã đầu tư hàng tỷ USD vào nghiên cứu, phát triển và thương mại hóa các nền tảng tính toán lượng tử, truyền thông lượng tử và cảm biến lượng tử.
Trong xu thế đầu tư và thúc đẩy phát triển lượng tử, Việt Nam đã phát động Hội nghị Công nghệ lượng tử Việt Nam - châu Á (Viet Nam - Asia Quantum Summit 2026), ngày 14/8. Chương trình do Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NIC), Bộ Tài chính tổ chức.
Sự kiện này dự kiến sẽ diễn ra vào tháng 11/2026, quy tụ các nhà hoạch định chính sách, chuyên gia, nhà khoa học, doanh nghiệp và nhà đầu tư nhằm trao đổi về định hướng phát triển công nghệ lượng tử, thúc đẩy hợp tác và mở rộng cơ hội để Việt Nam tham gia sâu hơn vào hệ sinh thái và chuỗi giá trị lượng tử toàn cầu.
Vietnam - Asia Quantum Summit 2026 sẽ tập trung vào 4 nhóm hoạt động chính, bao gồm đối thoại chính sách, hội nghị công nghệ, diễn đàn đầu tư và không gian trình diễn công nghệ.
Nhân dịp sự kiện này sắp diễn ra, PV đã có cuộc trao đổi nhanh với GS Lại Ngọc Điệp - ĐH Paris-Saclay (Pháp), về lĩnh vực công nghệ lượng tử và những tiềm năng của Việt Nam.
Điểm mạnh lớn nhất của Việt Nam nằm ở phần "hậu kỳ"
-Thưa GS, là một người theo dõi sát sao sự phát triển khoa học trong nước và quốc tế, trực tiếp hướng dẫn nhiều người ở Việt Nam và Trung Quốc, ông đánh giá thế nào về những lợi thế và thách thức lớn nhất của Việt Nam khi tham gia vào cuộc đua công nghệ lượng tử hiện nay?
GS Lại Ngọc Điệp: Việt Nam chắc chắn có những lợi thế riêng, nhưng cũng đi kèm với rất nhiều khó khăn.
Về lợi thế, điểm mạnh lớn nhất của chúng ta nằm ở phần "hậu kỳ". Nghĩa là khi các nước phát triển đã chế tạo ra phần cứng máy tính lượng tử, chúng ta có thể tập trung viết phần mềm để cho chiếc máy đó chạy. Hệ quả của việc này rất rõ ràng về mặt kinh tế. Đó là khi đối tác bán một hệ thống lượng tử trị giá 5 triệu USD cho Việt Nam, chúng ta do chỉ làm phần mềm hậu kỳ nên có thể chỉ thu lại được vỏn vẹn 100.000 USD. Đấy là lợi thế nhưng thực ra chúng ta lại thu lợi được rất ít.
Hiện nay, Việt Nam có nhiều nhóm nghiên cứu làm rất tốt, tiêu biểu như nhóm của TS Nguyễn Văn Duy (Trưởng nhóm nghiên cứu Quantum AI Lab thuộc Trường Công nghệ Thông tin, ĐH Phenikaa), làm rất tốt công tác tính toán và mô phỏng lượng tử (simulation). Tuy nhiên, vì không làm chủ được công nghệ lõi phần cứng, các nhà khoa học trong nước đang phải thực hiện các tính toán mô phỏng trên các máy tính giả lập chứ không phải trên máy tính lượng tử thực tế.
Công nghệ lượng tử không chỉ là máy tính, bởi lượng tử rất rộng. Trong công nghệ lượng tử, Việt Nam có thể tham gia làm được rất nhiều thứ như cảm biến, vật liệu lượng tử… để làm những việc khác nữa, chứ không chỉ ở máy tính.
Nhưng công nghệ lõi là thứ mà Việt Nam phải làm, nếu chúng ta muốn thực đứng trên đôi chân của mình về mặt công nghệ lõi như cách Trung Quốc đang làm.
-Theo GS, làm thế nào để Việt Nam học tập được các kinh nghiệm từ mô hình phát triển của các cường quốc lượng tử như Pháp, Nga, Trung Quốc…, đồng thời tránh được những sai lầm của người đi trước?
GS Lại Ngọc Điệp: Rất khó để nói Việt Nam phải đi theo con đường của Pháp hay Nga. Bởi những quốc gia đó đã tích lũy nền tảng khoa học cơ bản suốt cả trăm năm, sở hữu hàng loạt giải Nobel vật lý. Chính những nghiên cứu được Nobel vinh danh đó mới chuyển hóa thành công nghệ lượng tử ngày nay.
Tuy nhiên, lợi thế của người đi sau như Việt Nam là chúng ta không cần phải thực hiện lại từ đầu những nghiên cứu vật lý lý thuyết mà các nhà khoa học Pháp hay Nga đã tìm ra. Do đó, Việt Nam hoàn toàn có thể đi nhanh. Nền tảng vật lý đã có sẵn, nhiệm vụ của chúng ta là học hỏi, nắm bắt và xây dựng ứng dụng dựa trên những kết quả đó để đi nhanh hơn.
Mặc dù vậy, điều đáng lo ngại hiện nay là chúng ta đang thiếu hụt rất lớn về nguồn nhân lực đi học và làm về thực nghiệm lượng tử lõi. Vừa rồi, tôi rất vui khi nghe TS Duy chia sẻ rằng Việt Nam đang có 4 trường đang mở các chương trình dạy, đào tạo về lượng tử. Nhưng đó vẫn chỉ là phần tính toán lượng tử (phần ngọn) mà thôi, chứ chưa có phần lượng tử lõi hay phòng thí nghiệm làm thực nghiệm lõi. Chúng ta vẫn đang làm phần sau cùng.
-Nếu vậy, liệu Việt Nam có thể "đi tắt đón đầu" bằng cách mua sẵn hạ tầng công nghệ lượng tử từ nước ngoài để rút ngắn thời gian không, thưa GS?
GS Lại Ngọc Điệp: Không thể đốt cháy giai đoạn theo cách đó được. Chúng ta đã đi sau thế giới quá muộn, vì vậy phải chấp nhận một lộ trình bình tĩnh từ 5 năm đến 10 năm.
Nếu chọn giải pháp mua sẵn máy móc thiết bị, thì sang năm chúng ta lại phải tiếp tục mua nữa. Việc này khiến Việt Nam hoàn toàn phụ thuộc vào hạ tầng công nghệ của nước ngoài và không bao giờ sở hữu được bất kỳ tài sản trí tuệ lõi nào của riêng mình. Riêng với lĩnh vực lượng tử, việc phụ thuộc hoàn toàn vào công nghệ mua sẵn là một hướng đi không bền vững.
AI và lượng tử kết hợp và hỗ trợ lẫn nhau
-Sự bùng nổ của AI đang thu hút phần lớn nguồn lực đầu tư toàn cầu. Theo GS, liệu sự phát triển mạnh mẽ của AI có tạo ra sức ép với những người làm khoa học cơ bản hay xung đột trực tiếp với công nghệ lượng tử hay không?
GS Lại Ngọc Điệp: Hoàn toàn không có sự xung đột hay kỳ thị giữa hai lĩnh vực này. Ngược lại, AI và lượng tử là kết hợp nhau và hỗ trợ lẫn nhau để phát triển. Cả hai đều đang phát triển tốt.
AI và lượng tử có “đánh nhau” hay không? Theo tôi, đó không phải là vấn đề. Bởi AI khi không có lượng tử vẫn đang vận hành và giải quyết rất tốt các bài toán của nó trên nền tảng máy tính cổ điển. Lượng tử lại cho phép AI nhanh hơn nữa. Hai lĩnh vực này vẫn cần thiết phải phát triển song song.
Tuy nhiên, công nghệ lượng tử xuất hiện sẽ đóng vai trò như một bệ phóng, cho phép các mô hình AI xử lý thông tin với tốc độ nhanh hơn vượt trội. Do đó, việc phát triển song hành cả hai công nghệ này trong danh mục sản phẩm tương lai là vô cùng cần thiết.
Lượng tử là một ngành cực kỳ khó và sẽ chọn lọc
-Hiện tại, công nghệ lượng tử đang nhận được sự quan tâm rất lớn từ các nhà quản lý và công chúng. Theo GS, làm thế nào để chúng ta truyền thông đúng mực về công nghệ này mà không rơi vào trạng thái kỳ vọng quá đà?
GS Lại Ngọc Điệp: Thực tế đang có một làn sóng hào hứng thái quá và xu hướng "quần chúng hóa" công nghệ lượng tử. Do đó, vai trò của những tổ chức như Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NIC) là rất quan trọng trong việc truyền thông để các doanh nghiệp, tổ chức ý thức được tầm quan trọng mang tính tương lai của lượng tử.
Tuy nhiên không cần tất cả mọi người đều phải biết, bởi thực tế lượng tử là một ngành cực kỳ khó, sẽ chọn lọc và chúng ta cũng không cần phải quá đại trà.
Đối với người dùng thông thường, hệ thống máy tính cổ điển hiện tại đã quá tốt rồi. Do đó, máy tính lượng tử không cần cho người thường. Máy tính lượng tử chỉ thực sự cần thiết để giải quyết các bài toán tính toán cực kỳ lớn mà máy tính thường bất khả thi. Tương tự, truyền thông lượng tử chỉ cần thiết cho những đơn vị đòi hỏi tính bảo mật tuyệt đối.
Vì vậy, lượng tử không phải là thứ để đào tạo đại trà. Việc nghiên cứu và đào tạo lượng tử phải đi theo hướng tập trung vào nhóm tinh hoa.
-Vậy đối với thế hệ trẻ, đặc biệt là các học sinh, sinh viên muốn học và dấn thân vào ngành công nghệ lượng tử, GS có lời khuyên nào về lộ trình học tập của các bạn?
GS Lại Ngọc Điệp: Như tôi đã nói ở trên, Việt Nam chúng ta đang thiếu phần lõi, thiếu người thực sự biết lượng tử và xuống các phòng thí nghiệm để chế tạo… Nếu các bạn trẻ muốn có tương lai vững chắc và trở thành trụ cột của ngành này, các bạn phải tập trung vào Vật lý thực nghiệm lượng tử chứ không chỉ dừng lại ở tính toán hay mô phỏng lý thuyết.
Việt Nam hiện nay đang rất thừa những người ngồi phòng máy tính gõ code mô phỏng, nhưng lại cực kỳ thiếu những người dám bước xuống phòng thí nghiệm để trực tiếp chế tạo, vận hành và thao tác vật lý thực tế.
Đối với học sinh phổ thông chuẩn bị bước vào đại học, trước khi muốn học về lượng tử, các bạn bắt buộc phải trang bị cho mình nền tảng cực kỳ vững chắc về Vật lý và Hóa học cơ bản. Trước hết, các bạn phải học được Vật lý. Bởi các bạn phải hiểu rõ vật lý cổ điển, nắm bắt kỹ thuật laser và các nguyên lý cơ bản khác trước khi tiến tới vật lý lượng tử. Không thể chưa nắm vững căn bản mà đã vội vàng nói đến những thứ đao to búa lớn của lượng tử.
-Vừa qua, Việt Nam có những hợp tác về công nghệ lượng tử với Úc, cuộc thi về lượng tử như Quantum Hackathon tổ chức ở Gia Lai và mới nhất là hội nghị về lượng tử như này. Theo GS, những hoạt động trên sẽ đóng vai trò gì cho Việt Nam trong việc kết nối với cộng đồng lượng tử ở trên khu vực và trên thế giới?
GS Lại Ngọc Điệp: Thứ nhất, các hoạt động ở trong nước là một cách để truyền bá thông tin đến những người trẻ để họ biết đến và mong muốn bước vào con đường lượng tử này. Bây giờ tôi cũng nghe được nhiều gia đình nói rằng ‘con tôi nghe đến máy tính lượng tử là thích lắm rồi và cũng muốn làm thế nào để đi vào ngành đấy’.
Thứ hai, đối với quốc tế, thông qua các kênh kiểu như NIC, các mảng khoa học khác liên kết và có kết nối với lượng tử thì rất tốt. Những nhà khoa học, chuyên gia tham gia có thể đóng vai trò là người kết nối hợp tác giữa Việt Nam và thế giới.
-Hiện nay, ở Việt Nam, mô hình liên kết "Ba nhà" (Nhà nước - Nhà trường - Doanh nghiệp) thường được nhắc tới như chìa khóa cho phát triển công nghệ. Theo GS, vai trò của doanh nghiệp như thế nào trong việc thúc đẩy phát triển công nghệ lượng tử tại Việt Nam?
GS Lại Ngọc Điệp: Không riêng gì Việt Nam và lĩnh vực lượng tử, mô hình "Ba nhà" đã chứng minh hiệu quả rất lớn ở nước ngoài dựa trên tính thực chiến. Nhà nước sẽ đóng vai trò chi tiền xây dựng và vận hành hạ tầng trường đại học. Doanh nghiệp (bên cần sản phẩm) sẽ bỏ kinh phí để tài trợ học bổng, đào tạo nghiên cứu sinh. Giáo sư tại trường đại học sẽ dẫn dắt nghiên cứu sinh giải quyết chính bài toán thực tế mà doanh nghiệp đặt hàng.
Đối với lượng tử, những đơn vị đặc thù như ngân hàng hay quân đội sẽ là những khách hàng đầu tiên cần đến công nghệ này để giải quyết các bài toán bảo mật và xử lý thông tin đặc thù. Họ chính là những doanh nghiệp, tổ chức cần chủ động đặt hàng và bắt tay với các trường viện để kích hoạt mô hình hợp tác thực chiến này.
"Tôi mơ ước Việt Nam sẽ xây dựng được một đội ngũ từ 500 đến 1.000 tiến sĩ làm về lượng tử"
-Là GS người Việt nghiên cứu và phát triển lượng tử trong nhiều năm, GS có thể chia sẻ về mơ ước cũng như những trăn trở lớn nhất của mình đối với tương lai của ngành lượng tử nước nhà trong 5 đến 10 năm tới?
GS Lại Ngọc Điệp: Mơ ước của tôi – điều tôi cũng đã từng viết thành bài chia sẻ – là trong 10 năm tới, Việt Nam sẽ xây dựng được một đội ngũ từ 500 đến 1.000 tiến sĩ làm về lượng tử, phân bổ tại các phòng thí nghiệm thực nghiệm và các dự án startup công nghệ. Còn lộ trình 5 năm đầu tiên phải tập trung toàn lực vào việc đào tạo đội ngũ tiến sĩ.
Tuy nhiên, sau khoảng một tháng ở Hà Nội trực tiếp đi khảo sát, làm việc với nhiều đơn vị, tôi chưa thực sự thấy ai muốn làm điều đó cả.
Đối với những nhà khoa học chân chính, tiền lương không phải là tất cả. Có những nơi đề xuất trả cho họ mức lương 300 triệu đồng, nhưng nếu không có phòng thí nghiệm, không có cơ sở vật chất và không tạo ra một hệ sinh thái để làm việc thì tôi cũng không nhận. Bởi người làm khoa học cần công cụ và môi trường để tạo ra giá trị.
Hơn nữa, lượng tử là một ngành cực kỳ khó và đòi hỏi sự đầu tư tập trung, nghiêm túc. Chúng ta đã xuất phát sau hơn thế giới, nếu vẫn tiếp tục làm kiểu “chia bánh”, Việt Nam có thể lỡ mất cơ hội trong cuộc cách mạng công nghệ này.
Xin cảm ơn những chia sẻ của GS!
(Ảnh: MH/NIC)
Theo ước tính mới đây của McKinsey & Company, công nghệ máy tính lượng tử có thể tạo ra giá trị gia tăng lên đến 1.300 tỷ USD trong nhiều lĩnh vực khác nhau vào năm 2035.
Các chuyên gia tin rằng đây là công nghệ có thể tạo ra bước ngoặt trong mật mã học, tài chính, khoa học và giao thông; đồng thời còn giúp giải quyết những vấn đề mà máy tính truyền thống phải mất hàng nghìn năm chỉ trong vài phút hoặc vài giờ.
.png "Đằng sau công nghệ được Sun Group sử dụng cho dự án 2.400 tỷ đồng phục vụ APEC 2027: Có thể sánh ngang Singapore, Hồng Kông?")
