Từng được tung hô như tương lai của ngành nông nghiệp toàn cầu, các trang trại thẳng đứng - nơi cây trồng mọc lên trong những tòa nhà kín, dưới ánh đèn LED tím trắng - giờ đây đang chứng kiến một thực tế khắc nghiệt: giấc mơ đã lụi tàn.
Từ lời hứa thay đổi thế giới…
Cách đây một thập kỷ, nông nghiệp thẳng đứng nổi lên như một biểu tượng của công nghệ xanh. Trong những nhà kho khép kín, cây trồng không cần đất, không phụ thuộc thời tiết, được nuôi dưỡng bằng hệ thống thủy canh, khí canh hiện đại.
Các nhà sáng lập khi đó không ngần ngại gọi đây là giải pháp cho những “căn bệnh” của nông nghiệp truyền thống: tiêu tốn nước, lạm dụng thuốc trừ sâu, vận chuyển đường dài và cả những vấn đề về lao động.
Làn sóng công nghệ từ Thung lũng Silicon nhanh chóng nhập cuộc. Hàng tỷ USD được rót vào các startup với kỳ vọng “viết lại cách loài người sản xuất thực phẩm”.
Các trang trại thẳng đứng sẽ được trang bị đầy đủ hệ thống chiếu sáng, tưới tiêu và cảm biến để theo dõi sức khỏe cây trồng, đồng thời điều chỉnh lượng nước cần thiết. Trong bối cảnh môi trường bị ảnh hưởng nghiêm trọng bởi tình trạng biến đổi khí hậu, chúng được kỳ vọng có thể giúp tiết kiệm không gian và tăng tính bền vững cho hệ sinh thái.
Nhiều startup lớn trong lĩnh vực nông nghiệp mới đã nhận được dòng vốn khủng, trong đó có Plenty với 400 triệu USD. Tuy nhiên, sự tàn lụi nhanh chóng của các công ty quy mô nhỏ đã trở thành chỉ báo cho một tương lai khó khăn.
Theo Hans Tung, đối tác quản lý tại GGV, thách thức đối với các công ty nông nghiệp trong nhà là họ phải sở hữu nhiều ưu điểm vượt trội, không chỉ về phần mềm mà còn về khoa học nông nghiệp và thiết kế trang trại. “
Chỉ những người mạnh nhất mới có thể trụ lại. Không nhiều doanh nghiệp có thể làm điều đó đâu”, Hans Tung nói.
…đến cú rơi của những “kỳ lân xanh”
Hiện tại, bức tranh tươi sáng ngày xưa đã đảo chiều.
Những cái tên từng đình đám như Bowery Farming hay AppHarvest, với tổng số vốn huy động lên tới hàng trăm triệu USD, đều đã phá sản. Trong số 23 công ty từng ký vào “Tuyên ngôn Nông nghiệp Thẳng đứng” cách đây 3 năm, chưa đến một nửa còn tồn tại.
Nguyên nhân không nằm ở công nghệ, mà ở bài toán kinh tế.
Nông nghiệp vốn là ngành có biên lợi nhuận rất thấp. Trong khi đó, các trang trại thẳng đứng lại có chi phí đầu tư khổng lồ: nhà xưởng, hệ thống chiếu sáng, phần mềm điều khiển, tự động hóa… tất cả đều đắt đỏ.
Khi giá năng lượng tăng cao, lợi thế công nghệ nhanh chóng bị xóa nhòa. Cùng lúc, lãi suất tăng khiến dòng vốn đầu tư mạo hiểm, “nguồn sống” của các startup, bị siết lại.
“Ngành này quá tham vọng,” một nhà đầu tư nhận định. “Nhưng lại đánh giá thấp thực tế.”
Một trong những sai lầm lớn nhất, theo các chuyên gia trong ngành, là cách tiếp cận mang đậm “tư duy startup công nghệ”. Nhiều doanh nghiệp tin rằng có thể dùng vốn rẻ để nhanh chóng đánh bại nông dân truyền thống về chi phí, giống như cách các nền tảng công nghệ từng phá vỡ nhiều ngành khác.
Nhưng nông nghiệp không phải phần mềm.
Đây là sản xuất vật lý, với chi phí thật, rủi ro thật và thị trường cạnh tranh khốc liệt. Những trang trại truyền thống, dù “cũ kỹ”, lại cực kỳ hiệu quả nhờ quy mô lớn, kinh nghiệm lâu năm và chi phí thấp.
Dĩ nhiên, giữa làn sóng sụp đổ, vẫn có những doanh nghiệp trụ lại, nhưng theo cách hoàn toàn khác. Thay vì mở rộng quy mô ồ ạt, họ phát triển từng bước nhỏ, chấp nhận sai lầm nhỏ. Thay vì nhắm đến thị trường đại trà, họ chọn những phân khúc hẹp: trường học, bệnh viện, nhà hàng cao cấp.
Một số công ty cũng thay đổi chiến lược sản phẩm. Thay vì trồng xà lách, loại rau dễ trồng nhưng thị trường đã bão hòa, họ chuyển sang các loại nông sản có giá trị cao hơn như dâu tây, nơi người tiêu dùng sẵn sàng trả thêm cho chất lượng.
Nhà kính công nghệ cao: kẻ chiến thắng thầm lặng
Trong khi nông nghiệp thẳng đứng chật vật, một mô hình “anh em” lại đang phát triển mạnh: nhà kính công nghệ cao.
Cũng ứng dụng công nghệ hiện đại, nhưng nhà kính tận dụng ánh sáng tự nhiên và chỉ trồng một tầng, giúp giảm đáng kể chi phí vận hành. Hiện nay, hơn một nửa lượng cà chua tại Mỹ được trồng theo mô hình này. Điều đó cho thấy: công nghệ không phải là vấn đề. Cách áp dụng công nghệ mới là yếu tố quyết định.
Nhiều chuyên gia cho rằng, nông nghiệp thẳng đứng sẽ không thay thế nông nghiệp truyền thống. Thay vào đó, nó sẽ tìm được chỗ đứng riêng, trong những sản phẩm cao cấp, dễ hỏng, hoặc trong các chuỗi cung ứng linh hoạt tại đô thị.
Tuy nhiên, con đường phía trước vẫn đầy bất định. Ngay cả những doanh nghiệp lớn còn lại cũng đang đối mặt với áp lực tài chính và thị trường.
AppHarvest, một startup cạn tiền mặt, đã phải bán một đơn vị nông nghiệp cho nhà phân phối nông sản để xoay vốn. Fifth Season, công ty từng hứa sẽ trồng rau xà lách “trong một ngôi nhà hạnh phúc được tạo ra bởi robot và AI tiên tiến” buộc phải tuyên bố sẽ sớm dừng hoạt động.
Theo Henry Gordon-Smith, nhà sáng lập kiêm CEO Agritecture, một công ty công nghệ trang trại mới, các startup hoạt động trong lĩnh vực này phải kiểm soát mọi thứ, từ ánh sáng, hệ thống sưởi đến làm mát và tưới tiêu. Điều này khiến việc vận hành một trang trại công nghệ cao tiêu tốn chi phí hơn bình thường rất nhiều. Ngoài ra, nếu trang trại đó không đạt đủ quy mô tiêu chuẩn, nó sẽ rất khó huy động vốn.
Irving Fain, Giám đốc điều hành Bowery Farming, một công ty nông nghiệp thẳng đứng huy động được gần 500 triệu USD cho biết: “Chúng tôi luôn cần vốn đầu tư. Công ty có trụ sở tại New York này là một trong những công ty lớn nhất trong ngành và hiện cung cấp các sản phẩm rau xanh cho hơn 1.400 nhà bán lẻ”.
Dẫu vậy, giá trị của ngành có thể không nằm ở những công ty đã thất bại, mà ở những bài học mà họ để lại. Bởi trong một thế giới ngày càng chịu áp lực từ biến đổi khí hậu và đô thị hóa, câu hỏi về cách nuôi sống hàng tỷ con người vẫn còn đó và nông nghiệp thẳng đứng, dù chưa thành công, vẫn là một phần của lời giải.
Gordon-Smith dự đoán suy thoái kinh tế sẽ mang lại nhiều kỳ vọng cho các trang trại thẳng đứng, nhất là khi ý tưởng canh tác trong nhà được cho là có thể cải thiện tình trạng biến đổi khí hậu. Các công ty khởi nghiệp cũng sẽ giúp người tiêu dùng tiếp cận nhiều loại thực phẩm lành mạnh, tốt cho sức khỏe, và vì vậy, có nhiều cơ sở để phát triển.
“Đối với tôi, trang trại thẳng đứng chính là mô hình nông nghiệp của tương lai. Nông nghiệp đô thị là canh tác ngay giữa lòng thành phố. Điều đặc biệt là trên một diện tích đất 30m2 chúng ta có thể trồng được sản lượng rau tương đương với mảnh đất có diện tích 13.000m2”, ông Edwin Arida, Giám đốc điều hành trang trại thẳng đứng cho biết.
Theo: The NY Times, WSJ
