Séamus McCann, 24 tuổi, tưởng rằng mình đã làm đúng mọi thứ để có một cuộc sống độc lập. Anh lấy bằng cử nhân thương mại rồi tìm được việc làm tư vấn tại một tập đoàn dịch vụ tài chính lớn ở Dublin. Nhưng giống gần 2/3 người Ireland trẻ tuổi, McCann vẫn phải sống trong căn phòng thời thơ ấu tại nhà bố mẹ vì không đủ khả năng mua nhà.
Câu chuyện này cho thấy một nghịch lý ngày càng rõ nét tại Ireland. Nền kinh tế nước này tăng trưởng nhanh, việc làm ở mức kỷ lục và hàng tỷ euro tiền thuế đang chảy vào ngân sách. Tuy nhiên, nhiều người dân lại cảm thấy cuộc sống khó khăn hơn.
Một cuộc khảo sát gần đây cho thấy 51% người Ireland cảm thấy việc xoay xở tài chính trở nên khó khăn hơn nhiều. Gần 18.000 người đang trong tình trạng vô gia cư, mức cao kỷ lục. Ireland cũng có hóa đơn điện thuộc hàng cao nhất EU. Trong khi đó, dân số nước này đã tăng khoảng 10% kể từ năm 2020, khiến hệ thống nhà ở, giao thông, y tế, điện và nước vốn thiếu đầu tư càng chịu sức ép lớn.
Gần một nửa thuế doanh nghiệp đến từ 3 tập đoàn
Điều đặc biệt là chính phủ Ireland không thiếu tiền.
Năm tới, Dublin dự kiến đạt thặng dư ngân sách gần 10 tỷ euro, trái ngược với tình trạng thâm hụt khiến nhiều nền kinh tế lớn như Pháp, Đức hay Anh phải tìm cách thắt chặt chi tiêu. Nguồn tiền khổng lồ này phần lớn đến từ các tập đoàn đa quốc gia.
Thuế doanh nghiệp Ireland đã tăng gấp 5 lần trong 1 thập kỷ. Gần một nửa số thu này chỉ đến từ 3 công ty Mỹ gồm Apple, Eli Lilly và Microsoft. Một đặc điểm của hệ thống thuế quốc tế cho phép Ireland thu thuế từ các doanh nghiệp dù hàng hóa được sản xuất ở quốc gia khác, miễn là họ quản lý tài sản trí tuệ và có hoạt động thực tế tại Ireland.
Apple là ví dụ điển hình. iPhone chủ yếu được sản xuất tại Trung Quốc, nhưng hãng đã đóng khoảng 17 tỷ USD thuế doanh nghiệp cho Ireland trong năm tài chính gần nhất. Con số này được thúc đẩy bởi phán quyết năm 2024 của tòa án cấp cao nhất EU, yêu cầu Apple thanh toán 13 tỷ euro tiền thuế truy thu.
Tổng thuế doanh nghiệp Ireland thu được năm nay vượt 34 tỷ euro và được dự báo lên 39 tỷ euro năm tới, gần đủ để trang trải toàn bộ ngân sách dành cho y tế và nhà ở của chính phủ.
Song, chính điều này đang tạo ra rủi ro. Chính phủ ước tính khoảng 23 tỷ euro thuế doanh nghiệp năm tới đến từ hoạt động kinh tế diễn ra ở nước ngoài nhưng được đánh thuế tại Ireland. Nếu loại bỏ nguồn thu được coi là bất thường và khó đảm bảo lâu dài này, bức tranh ngân sách thay đổi hoàn toàn.
Thay vì thặng dư gần 10 tỷ euro, Ireland sẽ đối mặt với lỗ hổng ngân sách hơn 13 tỷ euro vào năm tới. Đến cuối thập kỷ, mức thiếu hụt có thể lên khoảng 20 tỷ euro.
Emma Howard, giảng viên kinh tế tại Đại học Công nghệ Dublin, ví cấu trúc này như một "ngôi nhà làm bằng những lá bài" - lỏng lẻo và dễ sụp đổ, bởi Ireland ngày càng sử dụng nguồn thu không xuất phát trực tiếp từ hoạt động kinh tế trong nước để tài trợ dịch vụ công, đầu tư và giảm thuế.
Có tiền nhưng hạ tầng vẫn không theo kịp
Danh sách chờ của hệ thống y tế Ireland lần đầu vượt 1 triệu người. Dublin, thủ đô của một quốc gia nổi tiếng nhiều mưa, lại đứng trước nguy cơ thiếu nước do dự án hạ tầng trọng điểm chậm tiến độ.
Nhà ở là vấn đề nghiêm trọng khác. Ireland dự kiến xây khoảng 40.000 căn trong năm nay, nhưng vẫn thấp hơn gần 1/3 so với số lượng mà ngân hàng trung ương ước tính cần xây mỗi năm cho đến giữa thế kỷ.
Dự án metro Dublin cho thấy rõ hơn bài toán này. Hệ thống đường sắt ngầm đã được lên kế hoạch từ thập niên 1970 nhưng đến nay vẫn chưa được xây dựng. Công trình dự kiến cuối cùng sẽ khởi công vào năm tới, với chi phí có thể lên tới 17,5 tỷ euro.
Một bệnh viện nhi trọng điểm khác chậm tiến độ 4 năm, chi phí vượt hơn 3 lần ngân sách ban đầu nhưng vẫn chưa mở cửa. Ngân hàng trung ương Ireland cho biết từ khi nộp hồ sơ quy hoạch đến lúc hoàn thành một căn nhà hiện mất khoảng 4 năm, dài gấp đôi một thập kỷ trước.
Trong khi đó, chi tiêu nhà nước đã tăng gấp đôi trong 10 năm. Hội đồng Tư vấn Tài khóa Ireland cảnh báo cứ 7 euro thuế doanh nghiệp thu được thì chính phủ đang chi tới 6 euro thay vì để dành.
Lập quỹ phòng khi nguồn tiền khổng lồ biến mất
Ireland hiểu rõ nguồn thu hiện tại không thể được coi là vĩnh viễn. Do đó, nước này đã thành lập 2 quỹ đầu tư quốc gia, với tham vọng học theo Na Uy - quốc gia tích lũy nguồn thu dầu khí vào quỹ tài sản quốc gia trị giá khoảng 2.400 tỷ USD.
Chính phủ Ireland cam kết mỗi năm dành tương đương 0,8% GDP cho Future Ireland Fund, quỹ không được sử dụng trước năm 2041. Một quỹ khác dành cho hạ tầng, khí hậu và thiên nhiên sẽ nhận 2 tỷ euro mỗi năm đến năm 2030. Hai quỹ có thể đạt tổng quy mô khoảng 50 tỷ euro vào năm 2030.
Đến cuối thập kỷ, Ireland có thể phải đi vay để tiếp tục tiết kiệm. Năm 2029, chính phủ dự kiến chỉ thặng dư 935 triệu euro nhưng đã cam kết đưa 7,2 tỷ euro vào các quỹ. Năm 2030, thặng dư dự báo 5,7 tỷ euro cũng thấp hơn mức 7,5 tỷ euro cần dành cho tiết kiệm.
Dù vậy, xét trên nhiều thước đo, người Ireland vẫn đang giàu lên. Các hộ gia đình sở hữu 177 tỷ euro tiền tiết kiệm, tăng 9 tỷ euro trong 1 năm. Tổng tài sản ròng của hộ gia đình đạt 1.400 tỷ euro trong quý I, chủ yếu nhờ giá bất động sản. Tính trên giấy tờ, một chủ nhà trung bình tại Ireland hiện đã là triệu phú.
Rủi ro lớn hơn nằm ở tương lai. Ireland đã từng trải qua cú sụp đổ sau thời kỳ "Hổ Celtic" và phải nhận gói cứu trợ 67,5 tỷ euro từ EU và IMF.
Hiện nay, nền tài chính nước này lại phụ thuộc lớn vào một nhóm nhỏ doanh nghiệp có vẻ gần như bất khả chiến bại. Theo Niall Conroy thuộc Hội đồng Tư vấn Tài khóa Ireland, nguồn thu thuế doanh nghiệp khó sụt giảm đột ngột trong ngắn hạn.
Dẫu vậy, ông cảnh báo lịch sử cho thấy vị thế của những tập đoàn công nghệ lớn có thể thay đổi. Ông nói: “Đã từng có thời điện thoại BlackBerry cực kỳ thịnh hành.”
Theo FT
.png "Big Oil kiếm hàng chục tỷ USD từ chiến tranh Iran, nhưng tiền lại chảy vào túi cổ đông thay vì các dự án dầu khí")
.png "Tự doanh CTCK bán ròng gần 300 tỷ phiên đầu tháng, ngược chiều một cổ phiếu ngân hàng được gom mạnh")
.png "Doanh thu “bốc hơi” hơn 83%, điều gì giúp Khang Điền (KDH) lãi gần 1.300 tỷ sau 9 tháng?")
