Sau vụ cựu Giám đốc P-Lab (công ty con của PNJ) bị khởi tố vì liên quan đường dây buôn lậu kim cương, câu hỏi được đặt ra nhiều nhất là: Tờ giấy kiểm định kim cương thực sự chứng nhận điều gì, và hệ thống kiểm định của Việt Nam có gì khác so với các tổ chức quốc tế như GIA?

Thế giới xác nhận gì trên một tờ chứng thư?

Theo giới thiệu chính thức của GIA (Gemological Institute of America) - tổ chức phi lợi nhuận được xem là “chuẩn vàng” của ngành kim hoàn từ những năm 1950, đơn vị này đánh giá kim cương theo hệ thống 4C: Carat (trọng lượng), Color (màu sắc, thang D-Z), Clarity (độ tinh khiết) và Cut (giác cắt), kèm theo tỷ lệ, độ đánh bóng, đối xứng, huỳnh quang và sơ đồ các đặc điểm bên trong viên đá.

GIA cũng khẳng định đây là đánh giá chất lượng kỹ thuật tại thời điểm kiểm định - không phải chứng nhận giá trị tiền tệ hay bảo hiểm, việc đó cần một đơn vị định giá riêng.

Theo mô tả trên trang dịch vụ giám định của GIA, với những viên nhỏ (0,15-1,99 carat), tổ chức này có phiên bản rút gọn gọi là Diamond Dossier - vẫn đánh giá đầy đủ 4C và có mã số khắc laser để nhận diện, nhưng không kèm sơ đồ tinh khiết chi tiết.

Đáng chú ý, GIA cho biết còn có Diamond Origin Report - loại báo cáo xác nhận nguồn gốc địa lý, chỉ áp dụng cho kim cương tự nhiên đã được phân tích từ giai đoạn đá thô trước khi mài giũa.

Như vậy, phần lớn chứng thư kiểm định thông thường (kể cả của GIA) chỉ đánh giá đặc tính kỹ thuật, còn xác nhận nguồn gốc xuất xứ đòi hỏi một loại báo cáo chuyên biệt riêng, không phải mặc định có sẵn.

Về quy trình, GIA cho biết việc đánh giá màu sắc được thực hiện bằng cách so sánh với các viên đá chuẩn (masterstones) trong môi trường ánh sáng tiêu chuẩn hóa, với nhiều giám định viên độc lập cùng đánh giá một viên kim cương; kết quả chỉ được chốt khi đạt sự đồng thuận, thậm chí có thể mời thêm giám định viên nếu cần.

Về bảo mật, theo công bố của tổ chức này, từ năm 2006 trở đi, mỗi báo cáo có mã số riêng khắc bằng laser lên viền viên kim cương, tra cứu được qua cơ sở dữ liệu trực tuyến của GIA. Với kim cương nhân tạo, theo thông báo cập nhật gần đây của GIA, tổ chức này không áp thang 4C đầy đủ như kim cương tự nhiên, mà chỉ gắn nhãn "cao cấp" hoặc "tiêu chuẩn", hoặc không xếp hạng nếu dưới ngưỡng chất lượng - nhằm phân biệt rõ hai loại

Bên cạnh GIA, các tổ chức lớn khác như IGI, HRD, AGS cũng dùng chung ngôn ngữ 4C, nhưng giới chuyên môn quốc tế từng cảnh báo mức độ khắt khe khi áp dụng có thể khác nhau giữa các lab, khiến hai viên kim cương "giống hệt trên giấy" vẫn có thể được định giá khác nhau trên thị trường.

Trao đổi với báo chí, ông Vũ Hùng Sơn, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Kinh doanh vàng Việt Nam, cho biết các phòng thử nghiệm, trung tâm giám định trong nước khi kiểm định kim cương đều tuân thủ quy chuẩn chung đã được quốc tế công nhận; khác biệt giữa các đơn vị chủ yếu nằm ở uy tín và mức độ được thị trường quốc tế thừa nhận của chứng thư.