Ngôi đền độc đáo, hiếm có thờ hai Thượng đẳng thần là danh nhân bản xứ, được công nhận là di tích lịch sử - văn hoá

Hai vị Thượng đẳng thần là Danh nhân bản xứ

Theo thông tin tại buổi lễ, Đền Nhà Ông còn gọi là Uy Liệt Linh Từ, được khởi dựng khoảng 330 năm thuở trước, để thờ Tấn quận công Đào Quang Huy (1619-1695) – vị tướng tài ba, có nhiều công lao với nhân dân Hữu Bằng lúc sinh thời. Ông là con trai trưởng của Trấn thủ Nghệ An, Đương quận công Đại vương Đào Quang Nhiêu (1601-1672).

Không chỉ lập nhiều công lao giữ yên bờ cõi, ông còn cùng gia quyến và nghĩa sĩ, khai khẩn đất đai, biến nơi hoang vu thành làng xóm trù phú, là một trong những bậc tiền nhân tạo nền móng cho sự phát triển của vùng đất xã Hương Sơn. Sau khi mất, Ngài được nhiều lần các triều đại sắc phong, nhân dân tôn lập là thần Thành hoàng của xã và tổng Hữu Bằng xưa.

Cùng được phối thờ tại đền là Thành hoàng Yên Nghĩa thần hiệu là Đào Linh Công, Thuở nhỏ, ông nức tiếng thần đồng, đỗ Giải Nguyên khi mới 17 tuổi. Tuy nhiên, chưa kịp vinh quy bái tổ thì Ngài hóa, sau đó hiển ứng linh thiêng nên được nhân dân lập đền thờ là thần thành hoàng làng Yên Nghĩa xưa.

“Hai vị thành hoàng có ít nhất tám lần sắc phong qua triều Lê, triều Nguyễn và đương đại, được suy tôn là hai vị Thượng đẳng thần – bậc cao nhất trong hệ thống thần linh. Đây là điều hiếm có ở các làng quê Việt Nam”, ông Đào Thanh Anh – một người có nhiều tâm huyết với văn hóa truyền thống của vùng đất Hữu Bằng xưa chia sẻ. Ông Nguyễn Tiến Thích - Phó Chủ tịch UBND xã Hương Sơn giọng đầy tự hào: “Cả hai vị đều là Nhân thần, sinh ra và lớn lên, sinh sống nhiều năm ngay trong xã Hương Sơn, là nhân vật có thật, ghi dấu ấn lâu bền trong tâm thức nhân dân, chứ không phải nhiên thần hay nhân thần xứ khác như thường thấy”.

Trong dân gian Hương Sơn, từ lâu lưu truyền nhiều câu chuyện kỳ bí về sự hiển linh của các vị Thành hoàng ở Đền Nhà Ông. Nổi tiếng nhất là truyền thuyết “Tre chìm, kim nổi”, kể rằng dân làng nhờ lời chỉ dẫn của Thần mà đánh đuổi được quái thuồng luồng hoành hành trên dòng bàu Bạc. Hay câu chuyện “Hiển ứng cứu nạn”, khi dịch bệnh, giặc giã, thú dữ hoành hành, dân cầu khấn thần, quả nhiên tai ương tiêu trừ, cuộc sống lại bình yên.

Những giai thoại ấy đã làm cho Đền Nhà Ông càng thêm thiêng liêng trong tâm thức cộng đồng, trở thành điểm tựa tinh thần cho bao thế hệ người dân Sơn Bằng và vùng lân cận.

Di sản kiến trúc và nghệ thuật tinh xảo

Đền Nhà Ông không chỉ linh thiêng mà còn là một “bảo tàng sống” về kiến trúc và nghệ thuật dân gian. Tòa Trung điện có niên đại tuyệt đối vào năm 1897 dưới thời vua Thành Thái có kết cấu kiến trúc nhà gỗ độc đáo, hoàn chỉnh, được chạm khắc tinh xảo: Tứ linh, tứ quý, cá chép hóa rồng, cá chép vượt vũ môn... Đặc biệt, các tác phẩm “Quần phượng kính văn” và “Lưỡng long chầu nguyệt” cũng như cấu trúc điêu khắc của hệ thống “Kẻ chụp xoi lộng” được một số nhà nghiên cứu đánh giá có giá trị có thể sánh tầm bảo vật quốc gia. Ngôi đền được xem là mẫu mực kiến trúc nhà gỗ cổ ở Hương Sơn, được nhiều dòng họ, địa phương khác tìm đến học hỏi khi xây dựng đền chùa, từ đường.

Hơn 300 năm qua, Đền Nhà Ông đã trở thành trung tâm gắn kết cộng đồng. Các kỳ lễ hội – từ rằm tháng Giêng, rằm tháng Bảy đến ngày kỵ Thành hoàng và lễ Tế Binh – đều là dịp để nhân dân hội tụ, nhắc nhở con cháu đạo lý “uống nước nhớ nguồn”. Trong nhiều năm, Nhân dân địa phương đã chung tay góp công, góp của để gìn giữ, phục dựng, tôn tạo ngôi đền.

Trong lần phục dựng, tôn tạo gần đây, Đền được bổ sung Hương án phong cách triều Lê, giá văn cổ được phục dựng nguyên bản từ hiện vật có niên đại tuyệt đối năm 1656, được thực hiện bởi các nghệ nhân điêu khắc gỗ cấp quốc gia. Những hiện vật ấy không chỉ nâng cao giá trị nghệ thuật mà còn kết nối di sản quá khứ với hiện tại, trao truyền tinh hoa cho mai sau.

Ngày nay, với danh hiệu Di tích Lịch sử - Văn hóa cấp tỉnh, Đền Nhà Ông đã chính thức trở thành biểu tượng của toàn dân Hương Sơn. Không chỉ là nơi linh thiêng để gửi gắm niềm tin, ngôi đền còn là “ngôi nhà chung” của tình yêu thương, đoàn kết – nơi quá khứ, hiện tại và tương lai gặp gỡ để cùng nuôi dưỡng bản sắc văn hóa quê hương.

Phát biểu tại buổi lễ, ông Nguyễn Viết Trường – Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Tĩnh nhấn mạnh: Từ khi có quyết định Đền Nhà Ông là Di tích Lịch sử - Văn hóa cấp tỉnh, Đền Nhà Ông không còn chỉ của dòng họ Đào, mà đã trở thành tài sản chung của nhân dân và chính quyền địa phương.
Đây sẽ là địa chỉ đỏ để giáo dục truyền thống, khơi dậy niềm tự hào và tinh thần đoàn kết cộng đồng. Điều quá đỗi đặc biệt, đối diện bên kia qua dòng bàu Bạc còn có Đền Nhà Bà. Nếu chính quyền địa phương xây cây cầu nối giữa hai đền, bắc qua bàu Bạc sẽ tạo điểm du tích độc đáo, đáp ứng nhu cầu tham quan của người người dân”.Ông Nguyễn Viết Trường – Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Tĩnh phát biểu.

Đáp lại ý tưởng độc đáo và nhân văn này, ông Đào Thanh Anh xúc động: “Nếu chính quyền địa phương quyết tâm bắc cầu, tôi cùng các nhà hảo tâm sẽ sẵn sàng đóng góp, giúp cho bà con xã nhà”.