Một thập kỷ sau khi chính thức vận hành, siêu dự án thủy điện Coca Codo Sinclair, công trình năng lượng lớn nhất Ecuador và cũng là biểu tượng hạ tầng đầu tiên của Trung Quốc tại Mỹ Latinh, vẫn đang bị bao phủ bởi những hoài nghi.
Những lỗi kỹ thuật nghiêm trọng kéo dài cùng nguy cơ thảm họa môi trường chưa có lời giải đang biến "viên ngọc" cung cấp từ 20% đến 30% sản lượng điện quốc gia này thành một "củ khoai nóng" đúng nghĩa đối với cả Ecuador lẫn các nhà thầu Trung Quốc.
Bàn giao trong hoài nghi và những cái gật đầu gượng ép
Vào tháng 4/2026, Tập đoàn Xây dựng Nhà nước Trung Quốc (Sinohydro Corporation) đã chính thức thực hiện thủ tục bàn giao dự án thủy điện Coca Codo Sinclair cho nhà nước Ecuador.
Tuy nhiên, đằng sau buổi bàn giao mang tính thủ tục này lại là một thế giằng co đầy tính toán. Ecuador chỉ chấp nhận tiếp nhận công trình trị giá hơn 3,2 tỷ USD này với điều kiện tiên quyết: toàn bộ quy trình vận hành và bảo trì phải sớm được giao ngược trở lại cho phía Trung Quốc.
Theo thỏa thuận được hai bên thống nhất từ tháng 6 năm ngoái, sau chín tháng đàm phán kín, hai bên đã đi đến một giải pháp hòa giải toàn diện.
Ecuador đồng ý chấm dứt vụ kiện trọng tài quốc tế đòi bồi thường 580 triệu USD mà nước này đã khởi xướng từ năm 2021 đối với Sinohydro. Đổi lại, PowerChina (công ty mẹ của Sinohydro) chấp nhận chi trả 400 triệu USD bồi thường, bao gồm 200 triệu USD tiền mặt và 200 triệu USD cam kết đầu tư vào các dự án năng lượng tái tạo tại Ecuador.
Dự kiến, Ecuador sẽ chi trả khoảng 46 triệu USD mỗi năm để PowerChina đảm nhận công tác vận hành và bảo trì công trình trong thời hạn 25 năm.
Tuy nhiên, việc trao lại quyền quản lý cho chính tập đoàn đã xây dựng nên công trình lỗi lại đang vướng phải sự phản đối gay gắt từ giới quan sát. Câu hỏi lớn nhất đặt ra hiện nay là: Ai sẽ gánh chịu rủi ro nếu máy móc tiếp tục trục trặc hoặc thiên nhiên tàn phá con đập trong tương lai?
Hàng nghìn vết nứt và bí mật bị che giấu
Tâm điểm của các vụ tranh chấp pháp lý và rắc rối kỹ thuật suốt 10 năm qua nằm ở nhà máy phát điện, nơi chứa các bộ phân phối bằng thép uốn cong có nhiệm vụ dẫn nước áp lực cao vào các tua-bin.
Năm 2018, Tổng Kiểm toán Nhà nước Ecuador phát hiện hơn 7.500 vết nứt tại các bộ phận này. Đến giai đoạn 2021–2022, các báo cáo trình lên Quốc hội Ecuador tiếp tục gióng lên hồi chuông cảnh báo khi ghi nhận hàng nghìn vết nứt mới lại bùng phát ngay tại các vị trí vừa được sửa chữa.
Trích dẫn từ báo cáo giám sát năm 2022 của các nhà nghiên cứu cho thấy, tổng cộng đã có tới 17.661 vết nứt được ghi nhận từ năm 2015 đến 2022. Cho đến nay, số lượng vết nứt còn lại trên 8 bộ phân phối tua-bin vẫn là một "hộp đen" đối với công chúng vì không có thêm dữ liệu kỹ thuật nào được công khai.
Các chuyên gia độc lập và cơ quan kiểm toán cảnh báo, những vết nứt này hoàn toàn có thể dẫn đến sự cố ngập lụt thảm khốc hoặc làm sụp đổ toàn bộ nhà máy điện. Dù Sinohydro luôn khẳng định các nứt gãy nhỏ này không ảnh hưởng đến khả năng phát điện, Ecuador đã kiên quyết từ chối nghiệm thu dự án suốt nhiều năm.
Một báo cáo điều tra độc lập gần đây từ tổ chức Latinoamérica Sustentable đã thẳng thắn chỉ ra nguyên nhân: các vết nứt xuất phát từ sai sót nghiêm trọng trong khâu chế tạo và thi công, bao gồm việc sử dụng vật liệu không đạt chuẩn và bỏ qua công đoạn xử lý nhiệt bắt buộc sau khi hàn.
Dù Sinohydro từng phát tín hiệu đề xuất thay thế toàn bộ bộ phân phối, nhưng trên thực tế, các điều khoản sửa chữa triệt để vẫn chưa từng được xác nhận chính thức. Bộ trưởng Năng lượng Ecuador, bà Inés Manzano, khẳng định Sinohydro vẫn phải chịu trách nhiệm sửa chữa và gánh chịu toàn bộ rủi ro nếu vết nứt gây ra sự cố vận hành.
"Vội vàng làm hỏng việc": Rễ sâu từ khâu quy hoạch và tài chính
Báo cáo của Latinoamérica Sustentable khẳng định, những thất bại tại Coca Codo Sinclair không phải là sự cố ngẫu nhiên, mà là hệ quả trực tiếp từ một quy trình quy hoạch bị ép tiến độ, sự giám sát lỏng lẻo và quản lý rủi ro yếu kém của Ngân hàng Xuất nhập khẩu Trung Quốc (China Ex-Im Bank) cùng nhà thầu Sinohydro.
Sự thay đổi quy mô đường đột: Thiết kế khả thi ban đầu chỉ xác định công suất nhà máy ở mức 859 megawatt (MW). Tuy nhiên, dự án sau đó đã bị tái thiết kế cấp tốc để nâng công suất lên tới 1.500 MW. Đáng nói, Sinohydro đã được chỉ định thầu ngay cả khi các nghiên cứu cập nhật chưa hoàn hoàn tất và mức công suất mới chưa được phê duyệt chính thức.
Đánh giá môi trường hời hợt: Báo cáo đánh giá tác động môi trường lại dựa vào các dữ liệu đã cũ kỹ hàng thập kỷ, thậm chí lấy lại số liệu từ một dự án đường ống dẫn dầu. Các kỹ sư đã hoàn toàn bỏ qua việc cập nhật dữ liệu về dòng chảy sinh thái và lượng phù sa—những yếu tố sống còn khi xây dựng một đại công trình trên lưu vực sông cực kỳ phức tạp với núi lửa đang hoạt động, rủi ro địa chấn cao, địa hình dốc và nền đất bất ổn.
Thay đổi thiết kế gây hậu quả nghiêm trọng: Sinohydro đã tự ý loại bỏ các cửa xả đáy vốn được thiết kế trong bản vẽ gốc để tống xả phù sa thô ra khỏi khu vực cửa lấy nước. Quyết định này đã triệt hạ khả năng tự làm sạch của nhà máy, khiến hệ thống nhanh chóng bị tắc nghẽn và tổn hại nghiêm trọng trước lượng phù sa khổng lồ của sông Coca.
Trách nhiệm của tổ chức tài chính: Mặc dù China Ex-Im Bank đã có sẵn các bộ quy tắc quản lý rủi ro địa chất và môi trường khi phê duyệt khoản vay vào năm 2010, ngân hàng này đã không thực hiện thẩm định độc lập, không giám sát công trường hiệu quả, và vẫn tiếp tục giải ngân bất chấp những cảnh báo nguy hiểm liên tục xuất hiện.
Hiện tượng xói mòn ngược
Nếu các vết nứt tua-bin là mối nguy từ bên trong, thì sự biến đổi của dòng sông Coca lại là lưỡi gươm Damocles treo lơ lửng bên ngoài.
Kể từ khi thác nước tự nhiên San Rafael (cách hạ lưu đập 19,2 km) bất ngờ biến mất vào năm 2020, sông Coca đã rơi vào quá trình xói mòn ngược vô cùng thảm khốc. Lòng sông bị sạt lở, đào sâu và mở rộng với tốc độ chóng mặt, phá hủy đường xá, làm đứt gãy các đường ống dầu gây tràn dầu nghiêm trọng, đồng thời cướp đi nhà cửa và đất sản xuất của người dân địa phương.
Mặc dù các tranh cãi khoa học vẫn tiếp diễn về việc liệu con đập có phải là ngòi nổ làm gia tăng xói mòn hay không, báo cáo chỉ ra rằng việc đập giữ lại phù sa đã đóng một vai trò đắc lực trong quá trình này.
Tốc độ tiến quân của "mặt trận" xói mòn đang diễn ra ở mức báo động: chỉ riêng trong năm 2025, hẻm núi sạt lở đã tiến thêm 2,5 km về phía đập. Hiện tại, điểm sạt lở nguy hiểm nhất chỉ còn cách công trình cửa lấy nước vỏn vẹn 3,6 km.
Nếu sóng xói mòn này chạm tới hạ tầng cửa lấy nước, nó sẽ khoét rỗng toàn bộ phần móng chân đập, khiến siêu công trình trị giá hàng tỷ USD mất khả năng phát điện và đối mặt với rủi ro sụp đổ hoàn toàn.
Để tự cứu mình, Ecuador đã phải viện trợ đến sự giúp đỡ kỹ thuật từ Quân đoàn Kỹ sư Lục quân Hoa Kỳ (USACE) nhằm tìm giải pháp ngăn chặn lòng sông bị gặm nhấm, trong khi Sinohydro hoàn toàn "đứng ngoài cuộc" trong nỗ lực này.
Điều đáng nói là, trong thỏa thuận giao lại quyền vận hành cho PowerChina, phía nước này xác nhận Trung Quốc sẽ không phải chịu bất kỳ trách nhiệm nào đối với nguy cơ từ xói mòn ngược, với lý do đây là "hiện tượng thiên nhiên".
Điều này đồng nghĩa với việc: nếu xói mòn phá hủy con đập trong thời hạn 25 năm tới, hợp đồng vận hành của PowerChina sẽ đơn giản là chấm dứt, và toàn bộ tổn thất khổng lồ từ một dự án sụp đổ sẽ do ngân sách và Ecuador gánh chịu.
Vì sao PowerChina lại chấp nhận quay lại ôm lấy "củ khoai nóng" Coca Codo Sinclair? Giới phân tích nhận định, tập đoàn Trung Quốc này đang thực hiện một phép tính mạo hiểm: họ cược rằng các vết nứt tua-bin sẽ không gây ra sự cố tức thì, trong khi bản thân đã được "miễn trừ" hoàn toàn trước thảm họa môi trường xói mòn.
Xa hơn nữa, đây là bước đi mang tính gỡ gạc thể diện cho Trung Quốc.
