Ngành gỗ chế biến sâu "đầy đơn hàng, thiếu nguyên liệu phù hợp”

Người dân vẫn chọn khai thác sớm vì áp lực vốn

Nguồn nguyên liệu được xem là nền tảng để ngành gỗ nâng cao giá trị gia tăng, song thực tế nhiều diện tích rừng trồng vẫn được khai thác ở chu kỳ ngắn. Đây là một trong những nguyên nhân khiến các doanh nghiệp chế biến sâu gặp khó trong việc tìm kiếm nguồn gỗ lớn, đủ tiêu chuẩn phục vụ sản xuất.

Trao đổi bên lề Diễn đàn "Tháo gỡ vướng mắc, thúc đẩy phát triển nguyên liệu bền vững cho ngành gỗ chế biến sâu", ông Nguyễn Văn Diện, Phó Cục trưởng Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết Trung Quốc vẫn là thị trường tiêu thụ gỗ nguyên liệu lớn của Việt Nam. Trong cơ chế thị trường, khi vẫn có nhu cầu thu mua đối với gỗ khai thác sớm thì người dân sẽ lựa chọn phương án phù hợp với điều kiện kinh tế của mình.

Theo ông Diện, định hướng phát triển rừng gỗ lớn đã được ngành lâm nghiệp đặt ra từ nhiều năm nay thông qua các chính sách khuyến khích kéo dài chu kỳ trồng rừng. Tuy nhiên, quá trình triển khai vẫn gặp nhiều khó khăn bởi phần lớn hộ trồng rừng có quy mô nhỏ, điều kiện kinh tế còn hạn chế.

"Để kéo dài chu kỳ thêm vài năm đồng nghĩa với việc người dân phải tiếp tục bỏ vốn đầu tư, trong khi thời gian thu hồi vốn dài hơn và còn đối mặt với nhiều rủi ro như thiên tai, sâu bệnh hay biến động giá. Đây là nguyên nhân khiến nhiều hộ vẫn lựa chọn khai thác sớm", ông Diện chia sẻ.

Ông cũng cho rằng mặc dù chính sách liên kết giữa doanh nghiệp và người trồng rừng đã được ban hành, nhưng hiệu quả thực tế chưa đạt như kỳ vọng. Phần lớn doanh nghiệp trong ngành có quy mô vừa và nhỏ, năng lực tài chính còn hạn chế nên khó có thể bao tiêu nguyên liệu hoặc hỗ trợ người dân trên diện rộng. Điều này khiến mối liên kết giữa doanh nghiệp với người trồng rừng chưa thực sự bền vững.

Điểm nghẽn nằm ở liên kết chuỗi

Ở góc độ nghiên cứu, PGS.TS. Lý Tuấn Trường, Viện trưởng Viện Công nghiệp gỗ và Nội thất (Trường Đại học Lâm nghiệp) cho rằng vấn đề của ngành gỗ hiện nay không phải thiếu người trồng rừng, thiếu doanh nghiệp hay thiếu các cơ sở nghiên cứu.

Theo ông, điểm nghẽn lớn nhất nằm ở việc các chủ thể trong chuỗi giá trị vẫn hoạt động theo những mục tiêu khác nhau. Người trồng rừng ưu tiên thu hồi vốn nhanh để giảm rủi ro; doanh nghiệp lại cần nguồn nguyên liệu ổn định, có chất lượng và đáp ứng yêu cầu truy xuất nguồn gốc; trong khi kết quả nghiên cứu khoa học chưa được kết nối hiệu quả với nhu cầu thực tiễn của sản xuất.

Sự khác biệt về lợi ích khiến các liên kết giữa doanh nghiệp và người trồng rừng chủ yếu mang tính ngắn hạn. Khi giá gỗ tăng, người dân có xu hướng bán cho bên trả giá cao hơn; ngược lại, khi thị trường xuất khẩu gặp khó khăn, doanh nghiệp thu hẹp thu mua. Điều này khiến các hợp đồng liên kết dễ bị phá vỡ và làm giảm động lực đầu tư dài hạn.

Theo PGS.TS. Lý Tuấn Trường, muốn giải quyết bài toán nguyên liệu cần chuyển từ tư duy "mua - bán nguyên liệu" sang xây dựng chuỗi liên kết bền vững, trong đó lợi ích, rủi ro và thông tin được chia sẻ giữa các bên. Khi người trồng rừng có đầu ra ổn định và doanh nghiệp chủ động được nguồn cung, chuỗi nguyên liệu mới có thể phát triển lâu dài.

Doanh nghiệp có đơn hàng nhưng vẫn thiếu nguyên liệu

Thực tế tại doanh nghiệp cho thấy những phân tích trên đang diễn ra khá rõ.

Ông Phạm Đình Thắng, Chủ tịch HĐQT Công ty TNHH Triệu Thái Sơn, cho biết các doanh nghiệp chế biến sâu hiện không thiếu thị trường hay đơn hàng, mà khó khăn lớn nhất là nguồn nguyên liệu hợp pháp, đủ tuổi và đủ chất lượng ngày càng khan hiếm.

Theo ông, tại nhiều địa phương vẫn phổ biến tình trạng khai thác keo từ 3–4 năm tuổi. Cùng với đó, các cơ sở băm dăm và điểm thu mua phát triển nhanh, cạnh tranh thu mua nguyên liệu khiến doanh nghiệp chế biến sâu gặp nhiều khó khăn.

Đáng chú ý, ông Thắng đưa ra phép so sánh về giá trị sử dụng nguyên liệu. Theo tính toán thực tế của doanh nghiệp, cùng khoảng 3 tấn gỗ keo tươi, nếu bán dưới dạng dăm gỗ chỉ tạo ra khoảng 3 triệu đồng; sản xuất viên nén đạt khoảng 6 triệu đồng; trong khi nếu đưa vào chuỗi chế biến sâu như sản xuất plywood và tận dụng phụ phẩm, giá trị có thể vượt 20 triệu đồng.

"Câu chuyện ở đây không chỉ là giá mua nguyên liệu, mà là chúng ta đang lựa chọn giữ lại bao nhiêu giá trị cho địa phương, cho người lao động, cho ngân sách và cho vị thế của ngành gỗ Việt Nam", ông Thắng nhấn mạnh.

Từ thực tế này, doanh nghiệp kiến nghị cơ quan quản lý tăng cường kiểm soát hoạt động của các cơ sở băm dăm, hạn chế tình trạng khai thác keo non, đồng thời cần hỗ trợ doanh nghiệp chế biến sâu tiếp cận vốn lưu động, tín dụng xanh và các chương trình chuyển đổi công nghệ.