Nga 'khóa chặt' huyết mạch trên biển, nông dân Ukraine điêu đứng, ước tính thiệt hại hàng tỷ USD

Serhiy Rybalko, một nông dân Ukraine, đã mất 2/3 diện tích đất khi Nga kiểm soát một phần lớn miền Nam Ukraine sau khi chiến sự bùng phát năm 2022.

Giờ đây, ông phải đối mặt với một thách thức khác khi vụ mùa đang đứng trước nguy cơ bị ảnh hưởng vì chiến dịch quân sự của Nga khiến hoạt động xuất khẩu nông sản qua các cảng Biển Đen gần như đình trệ.

Ukraine là một trong những nước sản xuất lúa mì, ngô và hạt hướng dương lớn nhất thế giới. Khoảng 90% lượng nông sản xuất khẩu của nước này được vận chuyển qua Biển Đen.

Tình hình càng trở nên cấp bách khi Ukraine đang bước vào cao điểm thu hoạch lúa mì. Kho chứa ngũ cốc của Rybalko gần như đã đầy, trong khi vụ thu hoạch ngô dự kiến bắt đầu vào tháng tới.

"Không còn chỗ nào để đưa số ngũ cốc này đi. Đây là thảm họa đối với người nông dân", ông Rybalko, 57 tuổi, nói khi đứng bên kho chứa.

Trước đây, ông bán nông sản cho nhà xuất khẩu ngũ cốc lớn của Ukraine là Nibulon và các nhà máy chế biến trong nước. Nhưng hiện không còn ai mua hàng, ông cho biết.

"Mọi thứ đã dừng lại. Tài chính đình trệ, doanh thu cạn kiệt. Không thể xuất khẩu", ông Rybalko nói.

Xuất khẩu đình trệ

Nông nghiệp đóng góp gần 60% doanh thu xuất khẩu của Ukraine. Vì vậy, tình trạng phong tỏa các tuyến hàng hải tiếp tục gây sức ép lên nền kinh tế vốn đã mong manh vì xung đột.

Ukraine đã gia tăng các cuộc tấn công nhằm vào tàu thuyền của Nga trên Biển Đen và Biển Azov, trong bối cảnh hai bên tìm cách làm suy yếu nền kinh tế của đối phương sau hơn 4 năm giao tranh.

Trong khi đó, Nga cũng là một trong những nước xuất khẩu lương thực lớn trên thế giới. Việc giao tranh leo thang có thể tác động đáng kể đến lạm phát lương thực, trong bối cảnh các đợt nắng nóng kỷ lục, xung đột tại Trung Đông và chiến sự ở Ukraine cùng đẩy chi phí lên cao.

"Ukraine cung cấp khoảng 6% lượng lúa mì và 11% lượng ngô của thế giới", Denys Marchuk, Phó Chủ tịch Liên minh Nông dân Ukraine (UAC), cho biết.

Ông cảnh báo một số quốc gia ở châu Phi và Trung Đông, vốn là những thị trường lớn của ngũ cốc Ukraine, có thể đối mặt nguy cơ thiếu lương thực nếu hàng không được giao đúng thời hạn.

Ukraine dự kiến thu hoạch khoảng 60 triệu tấn ngũ cốc trong năm nay, gần tương đương năm 2025. Tuy nhiên, nông dân đang lo ngại vụ mùa năm tới sẽ bị ảnh hưởng.

Không có nguồn thu từ xuất khẩu, họ sẽ khó có đủ tiền để chuẩn bị cho chu kỳ sản xuất tiếp theo.

Giá ngũ cốc kỳ hạn Chicago, một mức tham chiếu quan trọng của thị trường toàn cầu, đã tăng lên mức cao nhất hơn một năm vào tháng 7 do gián đoạn nguồn cung tại Biển Đen và lo ngại thiếu hụt lương thực. Trong khi đó, giá nông sản trong nước Ukraine lại giảm mạnh do nguồn cung dư thừa.

Theo đánh giá của các chuyên gia đối với các loại ngũ cốc, nông dân chỉ có thể có lãi khi xuất khẩu lúa mì, trong khi các loại ngũ cốc khác khó đủ bù chi phí sản xuất.

Rybalko đã phải đi vay để khôi phục hoạt động sản xuất sau khi xung đột nổ ra. Người nông dân này cho biết trang trại của ông cần khoảng 20 triệu hryvnia (447.000 USD) mỗi tháng trong mùa thu hoạch để trả nợ, trả lương và mua nhiên liệu. Nếu không có nguồn tiền này, hoạt động canh tác mùa thu có nguy cơ bị đình trệ.

Tuyến xuất khẩu thay thế ngày càng khó tìm

Biển Đen, vùng biển tiếp giáp Bulgaria, Georgia, Romania, Thổ Nhĩ Kỳ, Nga và Ukraine, không chỉ là tuyến vận chuyển dầu thô và sản phẩm dầu mỏ mà còn đóng vai trò đặc biệt quan trọng đối với xuất khẩu ngũ cốc.

Trước khi hoạt động vận tải bị phong tỏa, Ukraine xuất khẩu khoảng 4-5 triệu tấn nông sản mỗi tháng qua tuyến đường biển này, theo Bộ Nông nghiệp Ukraine.

Xuất khẩu từng bị gián đoạn ngay sau khi chiến sự nổ ra năm 2022. Khi đó, Liên Hợp Quốc và Thổ Nhĩ Kỳ đã làm trung gian cho thỏa thuận cho phép ngũ cốc Ukraine tiếp tục đi qua Biển Đen nhằm ngăn chặn nguy cơ khủng hoảng lương thực toàn cầu.

Nga rút khỏi thỏa thuận này vào năm 2023. Sau đó Ukraine thiết lập "hành lang ngũ cốc" riêng dọc bờ biển phía tây Biển Đen, đi qua vùng biển của hai nước thành viên NATO là Romania và Bulgaria.

Tuy nhiên, hoạt động vận chuyển gần như một lần nữa đình trệ trong tháng 7 và đầu tháng 8 khi Nga tiến hành hơn 70 cuộc tấn công vào cơ sở hạ tầng cảng Biển Đen của Ukraine và 62 cuộc tấn công nhằm vào tàu thuyền, theo cơ quan quản lý cảng Ukraine.

Số liệu công bố ngày 12/8 cho thấy xuất khẩu ngũ cốc của Ukraine giảm 75% so với cùng kỳ trong 2 tuần đầu tháng 8.

Nga cho biết các cuộc tấn công của nước này nhằm vào cơ sở hạ tầng quân sự, hoạt động hậu cần và các tàu vận chuyển vũ khí nước ngoài.

Ngũ cốc có thể được bảo quản trong nhiều năm nếu được sấy và lưu trữ đúng cách. Tuy nhiên, Bộ Nông nghiệp Ukraine cảnh báo tình trạng thiếu kho chứa có thể lên tới 11 triệu tấn. Chính phủ đã đề nghị các đối tác hỗ trợ các loại túi chuyên dụng để nông dân có thể tạm thời lưu trữ nông sản ngay tại trang trại.

Các quan chức cũng kêu gọi nhanh chóng tìm kiếm những tuyến xuất khẩu thay thế, song cho rằng nhiệm vụ này hiện khó khăn hơn nhiều so với năm 2022.

Khi các cảng Biển Đen bị phong tỏa vào đầu năm 2022, Ukraine chuyển hướng xuất khẩu nông sản qua đường sắt và đường bộ tại biên giới phía tây.

Oleh Nivievskyi, chuyên gia tại Trường Kinh tế Kyiv, cho rằng dư địa để đàm phán các tuyến thay thế đã thu hẹp, một phần do quan hệ với Ba Lan xấu đi. Nông dân Ba Lan trước đây nhiều lần phản đối sự cạnh tranh từ ngũ cốc Ukraine giá rẻ.

Các quy định thương mại chặt chẽ hơn với Liên minh châu Âu, mực nước sông Danube thấp và các cuộc tấn công của Nga nhằm vào hạ tầng đường sắt cũng đang hạn chế các lựa chọn của Ukraine.

"Ukraine nên chuẩn bị cho khả năng tác động kinh tế từ việc các cảng bị phong tỏa lần này không kém, thậm chí có thể nghiêm trọng hơn lần trước", Nivievskyi viết trên Telegram.

Ngân hàng trung ương Ukraine ước tính nước này sẽ thiệt hại khoảng 2,5 tỷ USD xuất khẩu trong phần còn lại của năm do hoạt động phong tỏa.

UAC ước tính nông dân Ukraine có thể chịu thiệt hại khoảng 3 tỷ USD do chi phí logistics tăng cao, trong khi Marchuk cho rằng còn quá sớm để đánh giá nguy cơ phá sản.

Từ năm 2022, tổng thiệt hại của ngành nông nghiệp Ukraine do chiến tranh đã vượt 90 tỷ USD. Diện tích đất canh tác cũng giảm gần 1/4 do giao tranh, bom mìn, pháo kích và thiếu hệ thống tưới tiêu.

Chính phủ đã triển khai gói hỗ trợ khẩn cấp cho nông dân, mở rộng các chương trình cho vay nhà nước, nới lỏng điều kiện tín dụng và giảm lãi suất đối với các khoản vay vốn lưu động.

Tuy nhiên, tại các khu vực sản xuất nông nghiệp, nông dân cho rằng cần nhiều hỗ trợ hơn.

"Vụ mùa năm nay, cả lúa mì, gần như tốt gấp đôi năm ngoái", Felix Fyodorov, giám đốc một trang trại tại tỉnh Kharkiv, nói với Reuters. "Nhưng giá chỉ bằng một nửa năm ngoái."

Trong lúc chật vật trả lương và thuế, Rybalko buộc phải bán một phần lúa mì thu hoạch sớm với giá thấp để có tiền mặt mua nhiên liệu sử dụng trong vài ngày. Giờ đây, vấn đề cấp bách nhất là đảm bảo vụ mùa năm sau.

"Nếu Ukraine không gieo trồng ngay từ hôm nay, không gieo cải dầu, không gieo lúa mì, không chuẩn bị các loại cây vụ đông và đất cho vụ xuân, thì một năm nữa chúng ta sẽ chứng kiến một cuộc khủng hoảng lương thực thực sự", ông cảnh báo.

Theo Reuters