Lựa chọn AI thành chiến lược quốc gia: Chìa khóa cho tăng trưởng dài hạn

Với Việt Nam, AI vừa là thách thức vừa là cơ hội mang tính bước ngoặt để chuyển đổi mô hình tăng trưởng, hướng tới phát triển nhanh và bền vững hơn trong kỷ nguyên số.

AI - trụ cột mới của nền kinh tế

Trên phạm vi toàn cầu, AI đã vượt ra khỏi giai đoạn thử nghiệm để trở thành yếu tố cấu thành của nền kinh tế hiện đại. Nhiều tổ chức nghiên cứu quốc tế dự báo AI có thể đóng góp gần 20 nghìn tỷ USD cho kinh tế thế giới vào năm 2030, chủ yếu thông qua việc nâng cao năng suất lao động, tối ưu chuỗi cung ứng và tạo ra các mô hình kinh doanh mới. Trong bối cảnh đó, việc các quốc gia coi AI là hạ tầng chiến lược không còn là xu hướng, mà đã trở thành yêu cầu tất yếu.

Tại Việt Nam, quá trình ứng dụng AI đang diễn ra với tốc độ nhanh. Theo báo cáo của Viện Kinh tế AI thuộc Microsoft, Việt Nam hiện xếp thứ 38 toàn cầu về tỷ lệ người sử dụng AI. Trong đó, khoảng 18% doanh nghiệp Việt Nam đã đưa AI vào hoạt động sản xuất, kinh doanh. Riêng năm 2024, có gần 47.000 doanh nghiệp triển khai các giải pháp liên quan đến AI. Điều này phản ánh sự thay đổi rõ nét trong tư duy của cộng đồng doanh nghiệp, khi AI không còn được nhìn nhận như công nghệ xa vời mà là công cụ trực tiếp tạo ra giá trị.

Ở cấp độ vĩ mô, nhiều nghiên cứu chỉ ra tiềm năng đóng góp của AI đối với tăng trưởng GDP Việt Nam là rất đáng kể. Dự báo đến năm 2040, AI có thể mang lại từ 120 đến 130 tỷ USD cho nền kinh tế, tương đương khoảng 10-12% GDP trong kịch bản ứng dụng hiệu quả. Ngay trong giai đoạn ngắn hơn, nếu được triển khai rộng rãi, AI có thể tạo ra gần 80 tỷ USD giá trị gia tăng vào năm 2030. Đây là những con số cho thấy AI không chỉ hỗ trợ tăng trưởng, mà có thể trở thành một trụ cột mới của nền kinh tế.

Thực tế cũng cho thấy AI đang hiện diện ngày càng rõ trong các ngành kinh tế chủ lực. Lĩnh vực công nghệ thông tin là nơi đi đầu trong ứng dụng AI, tiếp đến là tài chính - ngân hàng, giáo dục, y tế và thương mại điện tử.

Đối với doanh nghiệp, lợi ích dễ nhận thấy nhất của AI là nâng cao hiệu quả vận hành. Nhiều doanh nghiệp ghi nhận doanh thu tăng trung bình hơn 15% và chi phí vận hành giảm khoảng 20% sau khi ứng dụng AI vào quản lý, chăm sóc khách hàng và phân tích dữ liệu. Những kết quả này cho thấy AI đang góp phần cải thiện chất lượng tăng trưởng, thay vì chỉ mở rộng quy mô theo chiều rộng.

Điều kiện để AI trở thành động lực phát triển bền vững

Dù tiềm năng lớn, nhưng AI không tự động trở thành động lực tăng trưởng nếu thiếu các điều kiện nền tảng phù hợp. Một trong những thách thức lớn nhất hiện nay là nguồn nhân lực. AI đòi hỏi đội ngũ lao động không chỉ có kỹ năng công nghệ, mà còn am hiểu dữ liệu, có tư duy phân tích và khả năng thích ứng nhanh với thay đổi. Trong khi đó, phần lớn doanh nghiệp Việt Nam mới tiếp cận AI ở mức ứng dụng cơ bản, chưa đủ năng lực để phát triển và làm chủ các giải pháp chuyên sâu.

Theo các đánh giá quốc tế, thiếu hụt kỹ năng là rào cản chính khiến hơn một nửa số doanh nghiệp chưa thể mở rộng ứng dụng AI. Dù tỷ lệ người lao động sử dụng các công cụ AI trong công việc ngày càng gia tăng, số chuyên gia có khả năng thiết kế, huấn luyện và vận hành hệ thống AI vẫn còn hạn chế. Việt Nam hiện có hơn 150 cơ sở đào tạo đại học liên quan đến công nghệ thông tin và AI, với khoảng 60.000 sinh viên tốt nghiệp mỗi năm, song khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu thực tiễn của doanh nghiệp vẫn là bài toán cần sớm được giải quyết.

Bên cạnh nhân lực, việc xây dựng niềm tin số và hoàn thiện thể chế được xác định là điều kiện then chốt để AI phát triển bền vững. Chia sẻ tại Hội nghị Bộ trưởng Số ASEAN (ADGMIN) lần thứ 6, Thủ tướng Phạm Minh Chính nhấn mạnh yêu cầu thúc đẩy hình thành một hệ sinh thái số nhân văn, lấy con người làm trung tâm, được dẫn dắt bởi các chuẩn mực đạo đức, bảo đảm lợi ích hài hòa của mọi chủ thể.

Theo Thủ tướng, AI chỉ có thể phát huy hiệu quả khi được đặt trong khuôn khổ pháp lý minh bạch và có trách nhiệm, đặc biệt là cơ chế quản lý, chia sẻ và khai thác dữ liệu dùng chung. Việc xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu đồng bộ, được quản trị hiệu quả được coi là nền tảng để trí tuệ nhân tạo phát triển và được ứng dụng rộng rãi trong thực tiễn. Đồng thời, sớm nghiên cứu xây dựng lưới điện xanh, sạch và an toàn, đảm bảo nguồn năng lượng bền vững phục vụ cho hạ tầng số và kết nối số. ASEAN cần đẩy mạnh kết nối xuyên biên giới nơi dòng chảy dữ liệu chung và giao dịch số được lưu thông thông suốt, liền mạch như thanh toán số, thương mại điện tử, chữ ký số, định danh số.

Tuy nhiên, cùng với cơ hội là những thách thức không thể xem nhẹ. Các vấn đề về an ninh dữ liệu, đạo đức AI, bảo vệ quyền riêng tư và nguy cơ gia tăng khoảng cách số đòi hỏi cách tiếp cận thận trọng và có trách nhiệm. AI cần được phát triển song hành với các chuẩn mực pháp lý rõ ràng, nhằm bảo đảm công nghệ phục vụ con người, thay vì tạo ra những rủi ro mới cho xã hội.

Trong bức tranh tổng thể, AI không phải là “đũa thần” giải quyết mọi vấn đề, nhưng là công cụ quan trọng giúp Việt Nam nâng cao chất lượng tăng trưởng trong giai đoạn tới. Khi được đặt trong một chiến lược tổng thể, gắn với phát triển nguồn nhân lực, hoàn thiện thể chế, củng cố niềm tin số và đầu tư hạ tầng hiện đại, AI có thể trở thành động lực nội sinh, giúp nền kinh tế vượt qua những giới hạn tăng trưởng truyền thống.