Hai container mắc kẹt ở cảng và hành trình đưa Hapaco lên sàn chứng khoán của một người thầy giáo

Một ngày cuối năm 1990, hai container chứa thiết bị sản xuất giấy nằm im tại cảng Hải Phòng, dù đã được đưa về Việt Nam từ nhiều tháng trước. Theo lời kể của TS Vũ Dương Hiền, khi đó là Giám đốc Nhà máy Giấy Hải Phòng, lô thiết bị nhập từ Đài Loan không thể hoàn tất thủ tục để đưa vào sử dụng vì liên quan đến việc sản xuất giấy phục vụ hoạt động tín ngưỡng.

Ngày 7/12/1990, sau khi nhận được công văn của UBND TP Hải Phòng, ông Hiền quyết định lên Hà Nội để tìm cách tháo gỡ vướng mắc. Chiếc xe Lada chở ông đến nơi làm việc của Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Đỗ Mười để trình bày sự việc.

Sau khi nghe trình bày, Chủ tịch Đỗ Mười đã bút phê trực tiếp vào Công văn xin nhập dây chuyền thiết bị đồng bộ sản xuất giấy đế của UBND TP. Hải Phòng, chỉ đạo đồng chí Hoàng Minh Thắng, lúc đó là Bộ trưởng Bộ Thương nghiệp, cho phép Hải Phòng được nhập dây chuyền này về để sản xuất. Sau này, ông Hiền gọi tối ngày 7/12 là cột mốc đánh dấu một giai đoạn mới trong lịch sử Nhà máy Giấy Hải Phòng.

Phía sau câu chuyện về một dây chuyền bị giữ tại cảng là một giai đoạn chuyển đổi kinh doanh của một doanh nghiệp hàng chục năm tuổi: từ sản xuất giấy phục vụ nhu cầu trong nước, xuất khẩu sang Liên Xô, đến tiếp cận thị trường Đài Loan và sau này trở thành một trong những doanh nghiệp niêm yết sớm nhất Việt Nam. Người gắn với hành trình ấy là ông Vũ Dương Hiền, hiện giữ chức Chủ tịch HĐQT CTCP Tập đoàn Hapaco (mã: HAP).

Ít ai biết rằng trước khi trở thành một doanh nhân gắn bó với thị trường chứng khoán, ông Vũ Dương Hiền từng có nhiều năm làm việc trong ngành giáo dục. Sinh năm 1942 tại Hải Phòng, được đào tạo bài bản về sư phạm, có học vị tiến sĩ khoa học - kinh tế tại Trường Đại học Kinh tế quốc dân và thời gian học quản lý kinh tế ở Liên Xô 7 tháng trước đó, việc ông Vũ Dương Hiền được bổ nhiệm làm hiệu trưởng Trường phổ thông cấp I xã Minh Tân, Thủy Nguyên, Hải Phòng vào năm 1964 cũng dễ hiểu. Nhưng duyên với nghề giáo của ông rất ngắn. Sau đó, ông chuyển sang công tác tại Xí nghiệp Đồ dùng dạy học, rồi Ban Khoa giáo Thành ủy Hải Phòng.

Bước ngoặt nghề nghiệp xuất hiện vào đầu năm 1983, khi ông được điều về Xí nghiệp Giấy bìa Đồng Tiến. Đây không phải một vị trí dễ dàng. Khi ấy, doanh nghiệp đã có lịch sử hơn 20 năm, từ việc chuyên sản xuất các loại bìa carton bằng thiết bị trong nước đang mở rộng sang các sản phẩm giấy phục vụ in ấn, viết và đánh máy. Tuy nhiên, việc mở rộng danh mục sản phẩm cũng đặt xí nghiệp trước yêu cầu cải tiến công nghệ, vốn và tìm kiếm thị trường tiêu thụ.

“Lúc đó, xí nghiệp này đang đứng bên bờ vực thẳm. Vốn thì âm, cơ sở vật chất nghèo nàn, xuống cấp. Sản phẩm không tìm được đầu ra”, ông Hiền nhớ lại những ngày đầu nhận nhiệm vụ mới.

Đối với một người trưởng thành từ môi trường giáo dục và công tác quản lý nhà nước, việc điều hành một cơ sở công nghiệp đang thua lỗ là thử thách hoàn toàn khác. Coi như cờ đến tay, khó khăn buộc phải quay, ông xác định việc hồi sinh nhà máy giấy là nhiệm vụ của mình.

Thay vì tiếp tục duy trì những sản phẩm truyền thống vốn khó cạnh tranh, Nhà máy Giấy Hải Phòng tìm cách chuyển hướng sang sản xuất giấy vệ sinh và khai thác thị trường xuất khẩu Liên Xô. Hoạt động xuất khẩu theo đó được thực hiện theo phương thức hàng đổi hàng. Nhà máy đưa giấy sang Liên Xô và nhận về những mặt hàng như ô tô, tủ lạnh cùng một số hàng tiêu dùng để kinh doanh trong nước. Chỉ sau khoảng một năm rưỡi, xí nghiệp đã “cải tử hoàn sinh”, chuyển từ thua lỗ sang có lãi. Tháng 12/1986, xí nghiệp chính thức mang tên Nhà máy Giấy Hải Phòng, từng bước chuyển từ một cơ sở chủ yếu phục vụ thị trường nội địa sang tham gia hoạt động xuất khẩu.

Có thời điểm, ông Hiền được Thành ủy Hải Phòng dự kiến điều động sang nhiệm vụ khác. Tuy nhiên, sự gắn bó với công việc và mong muốn của tập thể công nhân khiến ông quyết định tiếp tục ở lại. Đó cũng là lúc sự nghiệp của một người từng đứng trên bục giảng thực sự chuyển sang một hướng khác.

Đến cuối thập niên 1980, thị trường xuất khẩu đã trở thành một phần quan trọng trong hoạt động kinh doanh của nhà máy. Năm 1989, ông Hiền cùng đoàn công tác sang Liên Xô và ký được hợp đồng cung cấp giấy có giá trị khoảng 7 triệu Rúp, qua đó thúc đẩy việc tổ chức thêm năng lực sản xuất phục vụ xuất khẩu. Thế nhưng, những biến động của thị trường Liên Xô trong giai đoạn ấy lại đặt ra nhu cầu tìm kiếm các đối tác và sản phẩm mới. Một lần nữa, Nhà máy Giấy Hải Phòng phải tìm đường tồn tại.

Trong những chuyến đi đến khu vực Móng Cái và Quảng Tây, Trung Quốc, ông gặp một thương nhân Đài Loan đang tìm nguồn cung giấy đế. Đây là loại giấy được sử dụng trong sản xuất các sản phẩm phục vụ hoạt động thờ cúng, có nhu cầu tiêu thụ lớn tại thị trường Đài Loan.

Nhà máy Giấy Hải Phòng khi ấy chưa có dây chuyền phù hợp để sản xuất mặt hàng này. Ông Hiền đã quyết định nhập dây chuyền từ Đài Loan, trị giá khoảng 150.000 USD. Khoản đầu tư được thực hiện bằng vốn vay ngoại tệ, với phương án thu hồi vốn dựa trên hợp đồng xuất khẩu và công suất thiết kế của dây chuyền.

Đó chính là lô thiết bị trong hai container nằm im chờ ở cảng Hải Phòng vào cuối năm 1990 được nhắc tới từ ban đầu.

Lô thiết bị tưởng chừng gây ra một cuộc khủng hoảng lại trở thành hướng kinh doanh quan trọng của nhà máy giấy sau này. Cuối năm 1991, Nhà máy Giấy Hải Phòng đã xuất khẩu được khoảng 1.200 tấn giấy đế sang Đài Loan và hoàn trả khoản vay trước thời hạn dự kiến.

Tháng 12/1992, nhà máy đổi tên thành Công ty Giấy Hải Phòng – Hapaco. Doanh nghiệp tiếp tục đầu tư thiết bị và mở rộng năng lực sản xuất. Tới giai đoạn 1991–1995, nhà máy liên tục bổ sung dây chuyền, trước khi nghiên cứu tự chế tạo một phần thiết bị vào năm 1996 nhằm giảm chi phí đầu tư. Cách làm này giúp giảm gần 40% giá thành đầu tư dây chuyền. Doanh thu của doanh nghiệp có thời điểm vượt 14 triệu USD. Lúc này, ông Hiền được ca ngợi như là một người hùng của TP. Hải Phòng. Vậy nhưng bước ngoặt lớn nhất của Hapaco vẫn còn ở phía trước.

Năm 1996, Chính phủ ban hành Nghị định 28/NĐ-CP về cổ phần hóa bộ phận doanh nghiệp nhà nước, nhưng phải đến năm 1998, mới được thực hiện thí điểm tại Hải Phòng. Là người nhạy bén và có nền tảng vững chắc về lý luận kinh tế, ông Hiền xung phong làm thí điểm. Công ty Giấy Hải Phòng tách ba phân xưởng sản xuất để thành lập CTCP Hải Âu, còn được biết đến với tên Hasco.

Sau một năm, lợi nhuận tăng gấp 3 lần, cổ đông đã nhận được cổ tức gấp 2 lần vốn góp. Với kết quả này, năm 1999, ông đã tiến hành cổ phần hóa phần còn lại, bằng cách chưa ai từng làm: dùng công ty con - Công ty Hải Âu mua toàn bộ giá trị của công ty mẹ để thành lập Công ty cổ phần Hapaco - công ty hoàn thành cổ phần hóa đầu tiên của cả miền Bắc.

Ngày 28/10/1999, Công ty Giấy Hải Phòng chính thức được hợp nhất vào CTCP Hải Âu và đổi tên thành CTCP Giấy Hải Phòng – Hapaco. Sau hai giai đoạn chuyển đổi, vốn điều lệ của doanh nghiệp đạt 8,4 tỷ đồng.

Điều đáng chú ý nằm ở việc người lao động được tham gia vào quá trình chuyển đổi sở hữu. Theo ông Hiền, toàn bộ cán bộ, công nhân viên khi ấy đều có cơ hội mua cổ phần, với những chính sách ưu đãi về giá, thanh toán và hỗ trợ người lao động có thu nhập thấp.

Sự thay đổi này có ý nghĩa lớn đối với một doanh nghiệp trưởng thành từ cơ chế bao cấp. Người lao động không còn chỉ nhận tiền lương từ nhà máy. Một bộ phận trong số họ đồng thời trở thành cổ đông, có lợi ích trực tiếp gắn với kết quả kinh doanh và giá trị doanh nghiệp. Còn với ban lãnh đạo, quá trình điều hành cũng phải chuyển sang một cơ chế mới, trong đó trách nhiệm với cổ đông và hiệu quả sử dụng vốn ngày càng trở nên quan trọng.

Dưới sự điều hành của ông Hiền, từ một xí nghiệp thua lỗ trở thành doanh nghiệp cổ phần có hoạt động xuất khẩu và tích lũy vốn. Tuy nhiên, phải đến năm 2000, cái tên Hapaco mới thực sự bước ra khỏi phạm vi của một doanh nghiệp công nghiệp tại Hải Phòng.

Ngày 28/11/1996, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước được thành lập, đặt nền móng cho việc hình thành thị trường chứng khoán tập trung tại Việt Nam. Sau thời gian dài chuẩn bị, ngày 20/7/2000, Trung tâm Giao dịch Chứng khoán TP.HCM chính thức khai trương, với vỏn vẹn 2 cổ phiếu niêm yết.

Khi ấy, thị trường chứng khoán vẫn là một khái niệm rất mới với phần lớn doanh nghiệp Việt Nam. Việc đưa cổ phiếu lên sàn đồng nghĩa với công khai nhiều thông tin về tài chính, sở hữu và kết quả kinh doanh, những điều không phải doanh nghiệp nào cũng sẵn sàng thực hiện.

Từ Hải Phòng, Hapaco quyết định gia nhập thị trường vốn non trẻ ấy. Đúng ngày 4/8/2000, cổ phiếu HAP bắt đầu giao dịch tại Trung tâm Giao dịch Chứng khoán TP.HCM, đưa Hapaco vào nhóm ba doanh nghiệp tiên phong niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam. Đây cũng là doanh nghiệp đầu tiên của khu vực miền Bắc đưa cổ phiếu lên thị trường chứng khoán tập trung.

Nhiều năm sau, ông Vũ Dương Hiền vẫn nhắc đến quyết định đưa Hapaco lên sàn như một dấu mốc có ý nghĩa đặc biệt, “hài lòng nhất" trong sự nghiệp của mình. Nếu quá trình chuyển đổi thị trường xuất khẩu đầu thập niên 1990 giúp doanh nghiệp tìm lại khả năng sinh lời, thì quyết định niêm yết đã mở ra một nguồn lực vốn được huy động trực tiếp từ nhà đầu tư.

Trong những năm đầu vận hành, thị trường chứng khoán Việt Nam có số lượng cổ phiếu rất hạn chế và từng trải qua giai đoạn giá tăng mạnh. Vốn điều lệ của Hapaco mới khoảng 10,8 tỷ đồng, thị giá có thời điểm tăng lên mức tương đương gần 15 lần mệnh giá. Sự quan tâm của nhà đầu tư tạo điều kiện để Hapaco tiến hành nhiều đợt phát hành, mở rộng vốn điều lệ và đầu tư vào các lĩnh vực kinh doanh mới. Đối với ông Vũ Dương Hiền, thị trường chứng khoán đã trở thành một phần trong chiến lược phát triển doanh nghiệp, thay vì chỉ là nơi cổ phiếu được mua bán.

Giai đoạn đầu sau niêm yết, sản xuất giấy vẫn giữ vai trò quan trọng tại Hapaco. Năm 2006, doanh nghiệp đưa vào hoạt động Nhà máy Giấy Kraft với công suất 22.000 tấn mỗi năm, thuộc nhóm cơ sở sản xuất giấy Kraft lớn tại khu vực miền Bắc thời điểm đó.

Cùng với việc đầu tư nhà máy, công ty từng bước mở rộng thông qua mua lại và thành lập các đơn vị thành viên. Hoạt động kinh doanh không còn giới hạn ở những sản phẩm giấy xuất khẩu truyền thống mà phát triển sang giấy tiêu dùng, giấy Kraft và một số lĩnh vực khác.

Đến năm 2009, Hapaco chuyển sang mô hình tập đoàn, với 14 công ty thành viên và ba công ty liên kết theo thông tin doanh nghiệp công bố. Những lĩnh vực mới liên tục được đưa vào danh mục nghiên cứu, từ bất động sản, khu công nghiệp đến các dự án công nghiệp có quy mô lớn hơn.

Một trong những dấu ấn đáng chú ý nhất của quá trình đa dạng hóa là Bệnh viện Quốc tế Green tại Hải Phòng, tổng mức đầu tư ban đầu ở mức 447 tỷ đồng. Với một doanh nghiệp có xuất phát điểm từ sản xuất giấy, việc tham gia lĩnh vực bệnh viện đồng nghĩa danh mục đầu tư xuất hiện thêm một loại hình kinh doanh có đặc điểm tài sản, chi phí vận hành và nhu cầu vốn khác so với sản xuất công nghiệp.

Trong những năm tiếp theo, Hapaco tiếp tục có các kế hoạch phát triển bệnh viện, sản xuất giấy và những dự án đầu tư khác. Một số dự án được doanh nghiệp đưa vào danh mục chuẩn bị đầu tư, trong khi những dự án khác tiếp tục thực hiện các thủ tục pháp lý hoặc điều chỉnh tiến độ.

Tới hiện tại, sau 25 năm kể từ khi xuất hiện trên bảng điện, câu chuyện của Hapaco không còn chỉ xoay quanh vị thế tiên phong. Quy mô vốn lớn hơn, lĩnh vực hoạt động rộng hơn, nhưng kết quả kinh doanh cũng trải qua nhiều giai đoạn biến động.

Năm 2024, Hapaco ghi nhận lợi nhuận sau thuế hợp nhất khoảng 102 tỷ đồng, tăng mạnh so với năm trước. Tuy nhiên, phần đáng kể trong kết quả này đến từ khoản thu nhập tài chính phát sinh khi doanh nghiệp nâng tỷ lệ sở hữu tại Bệnh viện Quốc tế Green từ 49,5% lên gần 85%.

Sang năm 2025, Hapaco tiếp tục thay đổi chiến lược phân bổ vốn, giảm tỷ lệ sở hữu tại bệnh viện xuống 49,5% để tập trung nguồn lực cho dự án giấy Tissue và kế hoạch phát triển nhà ở xã hội. Kết quả kinh doanh bất ngờ đảo chiều. Doanh thu thuần hợp nhất Hapaco vẫn tăng 34% lên khoảng 560 tỷ đồng, song khoản lỗ sau thuế ghi nhận gần 110 tỷ đồng.

Tháng 11/2025, doanh nghiệp tổ chức khởi công dự án nhà máy giấy tissue công suất thiết kế 50.000 tấn/năm. Theo kế hoạch công bố, dự án dự kiến hoàn thành vào cuối năm 2026. Nếu được đưa vào vận hành theo kế hoạch, dự án sẽ bổ sung đáng kể năng lực sản xuất giấy của Hapaco. Doanh nghiệp định hướng nâng tổng công suất nhà máy giấy liên quan từ 18.000 lên 68.000 tấn/năm, gồm 18.000 tấn giấy Kraft đang hoạt động và 50.000 tấn giấy tissue dự kiến đầu tư thêm. Sau một chặng đường dài mở rộng sang nhiều lĩnh vực, dự án mới lại đưa hoạt động đầu tư của Hapaco trở về ngành công nghiệp đã gắn với doanh nghiệp từ những ngày đầu.

Sang năm 2026 bắt đầu xuất hiện tín hiệu cải thiện. Trong sáu tháng đầu năm, Hapaco ghi nhận doanh thu hơn 226 tỷ đồng và lợi nhuận sau thuế khoảng 23 tỷ đồng, so với khoản lỗ hơn 14 tỷ đồng cùng kỳ năm trước.

Ở tuổi ngoài 80, ông Vũ Dương Hiền vẫn giữ cương vị Chủ tịch HĐQT doanh nghiệp mà ông gắn bó từ thời kỳ còn là một nhà máy giấy. Dưới góc độ sở hữu, ông Hiền hiện cũng là cổ đông lớn nhất của Hapaco với việc nắm gần 25 triệu cổ phần, tương đương 22,35% vốn điều lệ.

Ba người con trai của ông là Vũ Xuân Thủy, Vũ Xuân Cường và Vũ Xuân Thịnh cũng đã tham gia bộ máy quản trị, điều hành doanh nghiệp. Trong đó, ông Vũ Xuân Thủy giữ vị trí Phó Chủ tịch HĐQT, còn ông Vũ Xuân Cường và ông Vũ Xuân Thịnh là thành viên HĐQT, đồng thời tham gia ban điều hành. Tổng số cổ phiếu do ông Hiền và ba người con trực tiếp sở hữu đạt khoảng 39 triệu đơn vị, tương đương gần 35% vốn điều lệ Hapaco.

Nhìn lại lịch sử chứng khoán Việt Nam, không nhiều doanh nghiệp có thể kể lại hành trình từ thời kỳ cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước cuối thập niên 1990 đến hơn một phần tư thế kỷ hoạt động trên sàn như Hapaco. Tới nay, quy mô vốn điều lệ Hapaco đã thay đổi đáng kể. Tại cuối năm 2025, vốn điều lệ tập đoàn đạt gần 1.111 tỷ đồng.

Và khi thị trường chứng khoán Việt Nam bước sang tuổi 30, hành trình của Hapaco cũng gợi lại một đặc điểm của lớp doanh nghiệp tiên phong: được ghi tên vào những trang đầu tiên của lịch sử là một dấu mốc quan trọng, nhưng hiệu quả kinh doanh và khả năng tạo giá trị cho cổ đông vẫn là những thước đo phải được kiểm chứng qua từng giai đoạn.