Chuyên gia phương Tây thừa nhận: "Chúng ta sai lầm rồi", phải sao chép Trung Quốc ngay thôi kẻo quá muộn

Tác giả Bjorn Lomborg - Chủ tịch Trung tâm Đồng thuận Copenhagen – mới đây có bài viết trên Financial Post, thừa nhận phương Tây cần phải sao chép ngay chiến lược năng lượng của Trung Quốc.

Dù còn nhiều vấn đề ẩn nấp sau những lời tung hô dành cho quốc gia tỷ dân, nhưng bên dưới tảng băng chìm là một chiến lược đúng đắn khiến phương Tây có thể biến thành người đi sau muộn màng trong tương lai. Dưới đây là bài phân tích của Bjorn Lomborg.

Trung Quốc dù được ca ngợi nhưng vẫn có những vấn đề

Dư luận phương Tây đang không tiếc lời ca ngợi sự thống trị của Trung Quốc trong lĩnh vực năng lượng sạch, với những dòng tít hào nhoáng như "Trung Quốc đang trở thành siêu cường xanh".

Những đoàn xe điện, tấm pin mặt trời và tuabin gió từ Trung Quốc tràn ngập thị trường thế giới dường như là minh chứng hùng hồn cho một cuộc chuyển đổi xanh tất yếu. Tuy nhiên, đằng sau "phép màu" đó là sự hiện diện của nhiên liệu hóa thạch, đặc biệt là than đá. Những thành tựu thực sự giúp Trung Quốc hưng thịnh — nguồn năng lượng dồi dào và vị thế dẫn đầu về điện hạt nhân — lại đang bị phương Tây ngó lơ.

Sau cơn bàng hoàng của cuộc khủng hoảng bất động sản, dòng vốn tại Trung Quốc đổ xô vào sản xuất pin mặt trời, dẫn đến tình trạng dư thừa công suất trầm trọng. Hiện nay, công suất sản xuất của nước này gấp hơn hai lần nhu cầu toàn cầu.

Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), mọi phân khúc trong chuỗi cung ứng mặt trời của Trung Quốc đều ghi nhận thua lỗ trong năm 2024, với biên lợi nhuận thường xuyên chạm mức âm 20% hoặc thấp hơn.

Hơn 40 doanh nghiệp đã phá sản, và ngành này phải cắt giảm tới 1/3 nhân sự. Một sự thật trớ trêu là: việc sản xuất pin mặt trời "xanh" lại phụ thuộc hoàn toàn vào than đá; mỗi lò luyện silicon tại Trung Quốc đều cần một nhà máy nhiệt điện than đi kèm để vận hành.

Tương tự, làn sóng đầu tư đang đổ dồn vào xe điện. Ngành sản xuất ô tô đã trở thành trụ cột kinh tế mới cho các địa phương vốn trước đây sống dựa vào bất động sản. Ngành công nghiệp xe hơi cùng các dịch vụ phụ trợ hiện đóng góp tới 10% GDP quốc gia. Thế nhưng, bóng ma dư thừa công suất cũng đang bao trùm: các dự báo cho thấy chỉ khoảng 15 trong tổng số 129 thương hiệu xe điện hiện nay có thể trụ vững đến năm 2030.

Tại Trung Quốc, người dân tiêu thụ gần 2/3 lượng xe điện toàn cầu — kết quả từ nỗ lực giảm phụ thuộc vào dầu nhập khẩu của chính phủ và mức giá rẻ do sản xuất dư thừa. Tuy nhiên, pin xe điện lại được chế tạo bằng năng lượng than và sạc từ một lưới điện mà than vẫn là nguồn chủ đạo.

Ước tính mới nhất cho thấy, trong suốt vòng đời, một chiếc xe điện "made in China" vẫn thải ra lượng CO2 bằng 85-90% so với xe xăng. Thậm chí, con số này có thể còn tệ hơn vì nhiều người mua xe điện đáng lẽ đã có thể sử dụng xe hybrid ít ô nhiễm hơn hoặc không mua xe.

Do xe điện tại Trung Quốc có tần suất sử dụng thấp hơn xe truyền thống, "nợ carbon" từ quá trình sản xuất bị chia nhỏ trên quãng đường ít hơn, vô hình trung làm tăng lượng khí thải trên mỗi dặm di chuyển.

Giá trị thực sự của Trung Quốc

Việc coi Trung Quốc là "siêu cường năng lượng tái tạo" phần lớn chỉ là mang tính hình thức. Dù Trung Quốc đã bổ sung công suất điện gió và mặt trời ở mức kỷ lục vào năm 2025, họ cũng đồng thời lên kế hoạch xây dựng số lượng nhà máy nhiệt điện than chưa từng có.

Trung Quốc vẫn là quốc gia tiêu thụ than lớn nhất thế giới, với nhiên liệu hóa thạch chiếm hơn 87% nguồn năng lượng sơ cấp. Tỷ trọng năng lượng tái tạo thực tế đã giảm sâu từ mức 40% năm 1971 xuống còn 7,5% năm 2011, và hiện mới chỉ nhích lên trên 10%.

Với tốc độ này, quá trình chuyển đổi hoàn toàn sang năng lượng tái tạo sẽ mất tới... bốn thế kỷ. Dữ liệu của IEA năm 2023 xác nhận: Trung Quốc bổ sung năng lượng từ than gấp 5 lần so với tổng lượng điện gió và mặt trời cộng lại.

Dù sự tung hô của các nhà hoạt động khí hậu phương Tây dành cho Trung Quốc là sai lầm, nhưng lịch sử năng lượng của nước này vẫn để lại hai bài học xương máu cho phương Tây.

Thứ nhất: Trung Quốc đã mở rộng quy mô năng lượng một cách quyết liệt để làm giàu. Phương Tây — đặc biệt là châu Âu — cần dỡ bỏ những rào cản năng lượng tự thân để theo kịp. Điển hình là công nghệ fracking (thủy lực cắt phá). Trong khi châu Âu cấm đoán hoặc hạn chế ngặt nghèo, công nghệ này đã giúp Trung Quốc tăng sản lượng khí đá phiến khoảng 20% mỗi năm từ 2017, đưa họ trở thành nhà sản xuất khí đốt lớn thứ ba thế giới và tăng khả năng chống chịu trước các cú sốc giá năng lượng từ xung đột Trung Đông.

Thứ hai: Trung Quốc đang bứt phá mạnh mẽ trong công nghệ hạt nhân — chìa khóa thực sự để phi carbon hóa toàn cầu. Tại phương Tây, điện hạt nhân truyền thống đã trở nên đắt đỏ tới mức phi lý; chi phí xây dựng tại Mỹ đã tăng gấp ba lần kể từ giữa thập niên 80.

Mỹ chỉ mới xây được 3 nhà máy trong thế kỷ này với chi phí khổng lồ và mất tới 11 năm. Ngược lại, Trung Quốc chỉ mất 5 năm để xây xong một lò phản ứng với chi phí giảm một nửa so với năm 2000 — hiện tương đương mức giá tại Mỹ những năm 1970. Từ 3 lò phản ứng năm 2000, Trung Quốc hiện có 60 lò đang vận hành, 37 lò đang xây dựng (chiếm gần một nửa toàn cầu), 42 lò đã lên kế hoạch và 146 lò đang được đề xuất.

Đặc biệt, các lò phản ứng thế hệ thứ tư (thường là dạng mô-đun nhỏ - SMR) được thiết kế tối ưu về hiệu suất, chi phí, giảm thiểu chất thải phóng xạ và đảm bảo an toàn tuyệt đối.

Trung Quốc được đánh giá là đang dẫn trước Mỹ từ 10-15 năm trong lĩnh vực này, với lò phản ứng đầu tiên đã đi vào hoạt động hơn 2 năm qua. Họ cũng đang triển khai toàn bộ 6 loại hình lò phản ứng thế hệ mới nhất. Về phản ứng hợp hạch hạt nhân, Bắc Kinh đang thống trị lượng bằng sáng chế và dồn nguồn lực đầu tư vượt xa tổng mức đầu tư của tất cả các quốc gia khác.

Chiến lược năng lượng của Trung Quốc không phải là một ván bài năng lượng tái tạo; đó là một cuộc đua giành quyền làm chủ nguồn năng lượng dồi dào. Phương Tây đang đứng trước nguy cơ tỉnh giấc trong một thế giới vận hành không phải bằng trí tuệ của mình, mà bằng các lò hạt nhân của Bắc Kinh.

Một Trung Quốc "xanh" có thể chỉ là vỏ bọc, nhưng chiến lược năng lượng thực thụ của họ — tăng cường tiêu thụ năng lượng và đầu tư mạnh mẽ vào R&D hạt nhân — chính là kịch bản mà phương Tây buộc phải sao chép.