Chuyên gia chỉ ra "cái bẫy" khiến nhiều nhà đầu tư chứng khoán thua lỗ

VN-Index đã mất 200 điểm chỉ sau khoảng hai tháng, kéo mặt bằng định giá của nhiều cổ phiếu về vùng hấp dẫn hơn. Sau nhịp điều chỉnh mạnh của thị trường, câu hỏi được nhiều nhà đầu tư quan tâm nhất lúc này là liệu định giá đã đủ hấp dẫn để giải ngân hay chưa.

Tâm lý "chờ đáy" có thể là "cái bẫy" lớn nhất hiện nay

Theo chuyên gia tài chính Huỳnh Hoàng Phương, nếu loại bỏ tác động của hai cổ phiếu VIC và VHM, P/E trailing của phần còn lại trên thị trường hiện chỉ còn khoảng 10,5 lần. Khi kết quả kinh doanh quý II dần được phản ánh vào giá, mức định giá này có thể tiếp tục giảm thêm nhưng sẽ không còn nhiều.

So với bối cảnh vĩ mô hiện nay, một phần rủi ro đã được chiết khấu vào giá cổ phiếu. Tuy nhiên, định giá thị trường vẫn chưa rẻ như những giai đoạn cực đoan từng xuất hiện tại đáy Covid-19 năm 2020 hay thị trường giảm sâu năm 2022, hiện vẫn cao hơn khoảng 11-13%.

Đề cập đến câu hỏi liệu thị trường đã ở gần đáy hay chưa, ông Phương cho rằng đây không phải điều quan trọng nhất. Thậm chí, tâm lý "trông ngóng đáy" có thể trở thành một trong những "cái bẫy" lớn nhất đối với nhà đầu tư.

Theo chuyên gia, tâm lý luôn chờ đợi đúng điểm đáy phản ánh một kỳ vọng rất phổ biến trên thị trường, trong khi mỗi nhịp điều chỉnh lại có bản chất khác nhau. Nhìn chung, các đợt suy giảm thường diễn ra theo hai kịch bản.

Kịch bản thứ nhất là những cú giảm nhanh và mạnh do các sự kiện bất ngờ như đại dịch Covid-19 hay cú sốc thuế quan. Thị trường có thể mất giá rất sâu trong thời gian ngắn, nhiều danh mục giảm 50% hoặc hơn, nhưng sau đó cũng có khả năng phục hồi nhanh khi các yếu tố bất định dần được hấp thụ.

Kịch bản thứ hai là quá trình giảm chậm nhưng kéo dài nhiều tháng, thường xuất hiện trong các chu kỳ downtrend. Nếu ở kịch bản đầu tiên, "nỗi đau" của nhà đầu tư diễn ra trong thời gian ngắn thì ở kịch bản thứ hai, điều khiến nhiều người từ bỏ thị trường lại không nằm ở khoản lỗ lớn nhất, mà ở việc niềm tin bị bào mòn từng ngày.

"Niềm tin là một trong những tài sản quý giá nhất của nhà đầu tư. Điều nguy hiểm nhất của một thị trường giảm kéo dài là nó khiến niềm tin ấy mất đi từng chút một", ông nói.

Chuyên gia cũng chỉ ra sự khác biệt giữa nhà đầu tư ngắn hạn và nhà đầu tư dài hạn trong hai kịch bản này.

Đối với các nhà giao dịch ngắn hạn, một cú giảm mạnh thường gây ra khoản lỗ lớn nhưng sau đó họ vẫn có xu hướng nhanh chóng tìm kiếm cơ hội mới. Ngược lại, trong một thị trường suy yếu kéo dài qua nhiều quý, việc liên tục giao dịch không chỉ khiến danh mục hao hụt mà còn làm họ dần mất niềm tin vào chính phương pháp đầu tư của mình.

Trong khi đó, với các nhà đầu tư dài hạn hoặc theo chiến lược tích sản, những cú giảm mạnh do sự kiện bất ngờ thường dễ được nhận diện là cơ hội để mua vào theo tinh thần "tham lam khi người khác sợ hãi". Tuy nhiên, trong một chu kỳ giảm kéo dài, tâm lý lại dễ thay đổi.

Việc theo dõi thị trường mỗi ngày có thể khiến một nhà đầu tư dài hạn dần chuyển sang tư duy ngắn hạn. Họ dễ giải ngân quá nhanh ở giai đoạn đầu, đồng thời đánh giá thấp khả năng thị trường có thể tiếp tục suy giảm trong ba đến bốn quý hoặc định giá còn có thể chiết khấu thêm.

Chuyên gia cho rằng sự đổ vỡ về tâm lý thường không diễn ra ở giai đoạn đầu, mà xuất hiện khi thị trường bước vào một nhịp giảm mạnh mới trong bối cảnh niềm tin của nhà đầu tư đã bị bào mòn gần như hoàn toàn.

Không nên cố đoán đáy thị trường

Đánh giá bối cảnh hiện nay, chuyên gia nhận định khi nhiều yếu tố vĩ mô bất lợi vẫn đồng thời tồn tại, diễn biến của phần lớn thị trường - sau khi loại bỏ ảnh hưởng của nhóm cổ phiếu Vingroup - đang có nhiều đặc điểm giống với kịch bản giảm kéo dài.

"Dù định giá đã chiết khấu đáng kể và quá trình điều chỉnh cũng đã kéo dài, đây là thời điểm nhà đầu tư cần tách cảm xúc khỏi quyết định đầu tư, đồng thời chuẩn bị sẵn kế hoạch hành động cho nhiều kịch bản khác nhau".

Theo ông Phương, với đa số nhà đầu tư cá nhân, xây dựng kế hoạch phân bổ tài sản hợp lý sẽ hiệu quả hơn nhiều so với việc cố gắng xác định chính xác điểm đáy của thị trường.

"Tôi từng cho rằng năm 2026 là giai đoạn cuối của chu kỳ tăng giá trên nhiều lớp tài sản. Ở giai đoạn này, ưu tiên không còn là tối đa hóa lợi nhuận, mà là quản trị rủi ro và xây dựng một cấu trúc danh mục phù hợp hơn", ông chia sẻ.

Vị chuyên gia cho rằng nếu quản trị rủi ro tốt ngay từ hiện tại, nhà đầu tư sẽ có nhiều dư địa hơn để nắm bắt các cơ hội khi chu kỳ tăng trưởng mới xuất hiện.