Theo trang tin Scientific American, trong nhiều thập kỷ, các bệnh lý tâm thần như trầm cảm, tâm thần phân liệt hay rối loạn lưỡng cực chủ yếu được nhìn nhận dưới lăng kính thần kinh học và hóa học thần kinh.
Tuy nhiên, một loạt nghiên cứu mới đang mở ra một cách tiếp cận khác, đó là xem một số rối loạn tâm thần như những bệnh lý liên quan đến chuyển hóa năng lượng của não bộ.
Trung tâm của hướng nghiên cứu này là chế độ ăn ketogenic (keto), một chế độ dinh dưỡng giàu chất béo, ít carbohydrate vốn nổi tiếng nhờ khả năng hỗ trợ giảm cân.
Các thử nghiệm ban đầu hiện cho thấy keto không chỉ tác động đến cân nặng hay đường huyết mà còn có thể cải thiện triệu chứng của nhiều bệnh tâm thần, từ trầm cảm, rối loạn lưỡng cực, tâm thần phân liệt cho tới chán ăn tâm thần.
Dù các bằng chứng hiện tại vẫn còn ở giai đoạn sơ bộ, nhiều nhà khoa học tin rằng chúng đang cung cấp những tín hiệu quan trọng về mối liên hệ sâu sắc giữa chuyển hóa và hoạt động của não bộ.
Não là cơ quan tiêu tốn năng lượng nhiều nhất trong cơ thể con người. Mặc dù chỉ chiếm khoảng 2% khối lượng cơ thể, cơ quan này tiêu thụ tới 20% tổng năng lượng.
Trong điều kiện thông thường, nguồn nhiên liệu chính của não là glucose được tạo ra từ quá trình phân giải carbohydrate.
Tuy nhiên, khi lượng carbohydrate bị cắt giảm mạnh, cơ thể sẽ chuyển sang sử dụng chất béo để tạo ra các hợp chất gọi là thể ketone (ketone bodies). Não bộ khi đó bắt đầu dùng các phân tử này như một nguồn năng lượng thay thế.
Trạng thái chuyển đổi đó được gọi là ketosis, nền tảng sinh học của chế độ ăn ketogenic.
Các nhà khoa học đã nghiên cứu tác động của ketosis đối với não bộ từ đầu những năm 1920, khi chế độ ăn keto lần đầu tiên được áp dụng như một liệu pháp điều trị bệnh động kinh kháng trị ở trẻ em.
Sau đó, một số nghiên cứu tiếp tục cho thấy chế độ ăn này có thể hỗ trợ cải thiện các triệu chứng của bệnh Alzheimer.
Ngày nay, các bằng chứng mới đang mở rộng phạm vi tiềm năng của keto sang lĩnh vực sức khỏe tâm thần.
Khi bệnh tâm thần có thể là một rối loạn chuyển hóa
Nhiều nghiên cứu gần đây cho thấy những người mắc các bệnh lý tâm thần như trầm cảm, rối loạn lưỡng cực hoặc tâm thần phân liệt thường có nguy cơ cao hơn mắc các bệnh chuyển hóa như tiểu đường, béo phì hoặc hội chứng buồng trứng đa nội tiết chuyển hóa (PMOS, trước đây gọi là hội chứng buồng trứng đa nang – PCOS).
Mối liên hệ này không chỉ diễn ra theo một chiều. Những người mắc các rối loạn chuyển hóa cũng có nguy cơ cao hơn phát triển các bệnh tâm thần.
Theo Isaac Marin Valencia, bác sĩ thần kinh chuyên nghiên cứu bệnh chuyển hóa tại Trường y khoa Icahn thuộc Hệ thống Y tế Mount Sinai của Mỹ, điều này hoàn toàn hợp lý.
Ông nhận định: “Chuyển hóa về cơ bản là xương sống của sinh lý học. Nếu không có chuyển hóa thì sự sống không thể tồn tại. Vì vậy, không có gì ngạc nhiên khi hầu như mọi căn bệnh ở con người đều có một thành phần liên quan đến chuyển hóa”.
Các nghiên cứu trước đây cũng ghi nhận rằng nhiều bệnh tâm thần nghiêm trọng đi kèm với tình trạng rối loạn chuyển hóa glucose trong não.
Ví dụ, ở bệnh nhân rối loạn lưỡng cực, những người có não bộ kém hiệu quả hơn trong việc chuyển hóa glucose thành năng lượng thường xuất hiện triệu chứng sớm hơn và với tần suất nhiều hơn.
Những phát hiện này dẫn đến giả thuyết rằng một số bệnh tâm thần thực chất có thể liên quan tới việc não bộ không còn sử dụng hiệu quả nguồn nhiên liệu ưu tiên của mình.
Nếu vậy, việc cung cấp một nguồn năng lượng thay thế có thể giúp cải thiện chức năng não.
Đó chính là lý do khiến chế độ ăn keto thu hút sự quan tâm đặc biệt.
Những tín hiệu tích cực từ các thử nghiệm lâm sàng
Một thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên được công bố 88 người tham gia đã cung cấp thêm bằng chứng cho giả thuyết trên.
Trong nghiên cứu này, những người mắc chứng trầm cảm kháng trị và tuân thủ nghiêm ngặt chế độ ăn keto ghi nhận mức cải thiện triệu chứng nhỏ nhưng rõ ràng so với nhóm đối chứng.
Ngoài ra, các nghiên cứu thí điểm quy mô nhỏ khác cũng cho thấy chế độ ăn ketogenic giúp cải thiện triệu chứng ở bệnh nhân rối loạn lưỡng cực và tâm thần phân liệt.
Đáng chú ý, những người tham gia các nghiên cứu này vẫn tiếp tục sử dụng thuốc điều trị thông thường trong suốt thời gian thử nghiệm.
Hiện ít nhất năm thử nghiệm ngẫu nhiên khác đang được triển khai nhằm đánh giá chặt chẽ hơn hiệu quả thực sự của chế độ ăn keto đối với các rối loạn tâm thần.
Theo Shebani Sethi, bác sĩ tâm thần chuyên về chuyển hóa tại Đại học Stanford:
“Những kết quả nghiên cứu này còn rất sớm, chúng chỉ mang tính sơ bộ. Nhưng chúng chắc chắn phát đi tín hiệu rằng chúng ta nên tiếp tục khám phá sâu hơn.”
Chris Palmer, bác sĩ tâm thần tại trường Y trực thuộc Đại học Harvard, thậm chí cho rằng các phát hiện mới đã khiến ông phải nhìn nhận lại toàn bộ cách hiểu về bệnh tâm thần.
Ông nói: “Điều này thực sự buộc tôi phải suy nghĩ lại về cách tôi hiểu bệnh tâm thần”.
Dù các kết quả ban đầu khá hứa hẹn, cơ chế chính xác đằng sau tác động của keto vẫn chưa được làm rõ hoàn toàn.
Theo Palmer, việc cung cấp nhiên liệu thay thế cho não chỉ là một phần của câu chuyện.
Một giả thuyết quan trọng cho rằng trạng thái ketosis có thể điều chỉnh sự cân bằng giữa hai chất dẫn truyền thần kinh chủ chốt là glutamate và axit gamma-aminobutyric (GABA).
Trong khi glutamate có vai trò kích thích hoạt động của tế bào thần kinh thì GABA lại giúp ức chế các tín hiệu thần kinh quá mức.
Sự cân bằng này từ lâu đã được xem là một trong những cơ chế giải thích khả năng kiểm soát động kinh của chế độ ăn keto. Các nhà khoa học hiện đang tìm hiểu liệu cơ chế tương tự có thể góp phần cải thiện các rối loạn tâm thần hay không.
Ngoài ra, ketosis còn hỗ trợ hoạt động của ty thể, bộ máy sản xuất năng lượng của tế bào.
Ty thể đóng vai trò đặc biệt quan trọng đối với não bộ vì các tế bào thần kinh cần nguồn năng lượng rất lớn để duy trì hoạt động liên tục.
Một tác động khác được ghi nhận là khả năng giảm viêm toàn thân. Tình trạng viêm kéo dài ngày càng được xem là một yếu tố liên quan đến nhiều bệnh lý tâm thần.
Do đó, việc kiểm soát phản ứng viêm có thể gián tiếp góp phần cải thiện triệu chứng.
Nghịch lý mang tên chán ăn tâm lý
Một trong những phát hiện gây bất ngờ nhất liên quan đến chứng chán ăn tâm lý (anorexia nervosa).
Một nghiên cứu nhỏ được công bố cho thấy chế độ ăn keto giúp cải thiện các triệu chứng rối loạn ăn uống ở những người mắc chứng chán ăn tâm lý, bao gồm cả những người hơi thiếu cân hoặc đã phục hồi về mức cân nặng khỏe mạnh.
Thoạt nhìn, điều này dường như mâu thuẫn với logic thông thường. Một chế độ ăn vốn hạn chế mạnh nhiều nhóm thực phẩm lại được sử dụng để điều trị một rối loạn đặc trưng bởi hành vi hạn chế ăn uống.
Guido Frank, tác giả chính của nghiên cứu tại Đại học California San Diego, thừa nhận: “Đó là một nghịch lý”.
Tuy nhiên, dù hạn chế một số nhóm thực phẩm, chế độ ăn keto không nhất thiết làm giảm lượng calo tiêu thụ.
Trong nghiên cứu, những người tham gia không trải qua tình trạng sụt cân có ý nghĩa lâm sàng.
Huấn luyện viên sức khoẻ Caroline Beckwith là một trường hợp đặc biệt. Trước đây, cô từng mắc chứng chán ăn tâm lý và sau đó phục hồi nhờ chế độ ăn keto.
Cô Beckwith kể lại: “Tôi rất sợ ăn chất béo. Đó là cả một nhóm thực phẩm mà tôi không đụng tới”.
Khi nhận thấy mình không tăng cân trong quá trình thực hiện chế độ ăn này, cô quyết định tiếp tục.
Chỉ sau vài tuần, Beckwith cho biết cô đã trải qua điều mà nhiều năm qua chưa từng có:
“Đến cuối ngày, tôi nhận ra rằng đã có hàng giờ liền tôi không hề có bất kỳ suy nghĩ nào liên quan đến chứng chán ăn tâm lý.”
Dù triển vọng rất đáng chú ý, các chuyên gia đều nhấn mạnh rằng chế độ ăn keto không nên được tự ý áp dụng như một phương pháp điều trị bệnh tâm thần.
Các chuyên gia cho rằng, chế độ ăn này có thể tương tác với các loại thuốc tâm thần theo những cách khó dự đoán.
Ngoài ra, keto cũng có khả năng kích hoạt các cơn hưng cảm, thậm chí ở những người không có tiền sử bệnh tâm thần.
Do đó, bất kỳ nỗ lực áp dụng chế độ ăn ketogenic nào cho mục đích điều trị tâm thần đều cần được theo dõi và hướng dẫn bởi bác sĩ chuyên khoa.
Sự hấp dẫn của nghiên cứu này nằm ở khả năng một can thiệp duy nhất có thể tạo tác động lên nhiều bệnh lý tưởng như không liên quan với nhau, từ Alzheimer, trầm cảm cho tới chán ăn tâm lý.
Theo các nhà nghiên cứu, điều đó có thể phản ánh những cơ chế sinh học chung nằm sâu bên dưới các chẩn đoán hiện tại.
Có thể nói rằng, Alzheimer và trầm cảm thường xuất hiện đồng thời, hai tình trạng này có thể chia sẻ những nền tảng sinh học tương tự. Tương tự, rối loạn lưỡng cực và tâm thần phân liệt cũng có thể nằm trên cùng một phổ bệnh rộng hơn so với cách phân loại hiện nay.
Ở quy mô lớn hơn, chuyển hóa đang ngày càng được nhìn nhận như một yếu tố trung tâm của sức khỏe con người.
Những liệu pháp tác động lên chuyển hóa, từ chế độ ăn uống, luyện tập cho tới thuốc men có khả năng ảnh hưởng tới nhiều cơ quan và hệ thống khác nhau.
Một ví dụ tiêu biểu là nhóm thuốc GLP-1. Dù chủ yếu được phát triển để kiểm soát chuyển hóa và cân nặng, các loại thuốc này cũng tác động lên não bộ, góp phần làm giảm nguy cơ sử dụng chất gây nghiện và một số rối loạn ăn uống.
Như vậy, khi các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn đang tiếp tục được triển khai, câu hỏi quan trọng nhất vẫn còn ở phía trước: liệu việc điều chỉnh cách cơ thể tạo ra và sử dụng năng lượng có thể mở ra một chương mới trong điều trị bệnh tâm thần hay không?
Những dữ liệu ban đầu chưa đủ để đưa ra kết luận, nhưng chúng đang đặt nền móng cho một cách nhìn hoàn toàn khác về não bộ, sức khỏe tâm thần và vai trò trung tâm của chuyển hóa trong y học hiện đại.
* Nguồn: Scientific American
.png "Định giá đất: Không thể áp dụng chung một hệ số cho các loại đất có đặc điểm kinh tế khác nhau")
.jpg "\"Ở đây toàn người mua nhà để nhốt cha mẹ\" - Nhưng chúng ta đang hiểu sai về sự cô đơn của người già?")
