Vì sao sau hơn 700 năm, Trung Quốc lại chi 10 tỷ USD đào một con kênh dài 134 km ngay sát Việt Nam?

Người Trung Quốc hiểu rằng, ở đâu hạ tầng được kết nối thông suốt, ở đó con người, hàng hóa và của cải có thể lưu chuyển mạnh mẽ hơn.

Hơn 2.200 năm trước, dưới thời nhà Tần, Tần Thủy Hoàng cho xây dựng kênh đào Linh Cừ dài 36,4 km nhằm phục vụ việc vận chuyển quân đội trong tham vọng mở rộng lãnh thổ.

Sau này, khoảng hơn 700 năm trước, dưới thời nhà Nguyên, Trung Quốc tiếp tục hoàn thành Đại Vận Hà, kênh đào dài khoảng 1.800 km nối trung tâm thương mại lớn của miền Đông là Hàng Châu với thủ đô Bắc Kinh.

Và đến năm 2022, sau hơn 700 năm, Trung Quốc mới khởi công một siêu kênh đào mới: Kênh đào Bình Lục.

Kênh đào Bình Lục, nối hệ thống sông ngòi nội địa ở tỉnh Quảng Tây với Vịnh Bắc Bộ, hiện đang bước vào giai đoạn hoàn thiện sau gần bốn năm thi công. Đây là kênh đào cấp quốc gia đầu tiên mà Trung Quốc xây dựng kể từ Đại Vận Hà, đồng thời cũng là dự án đường thủy nhân tạo lớn nhất nước này trong nhiều thập niên. 

China Daily cho biết, theo tính toán tuyến kênh sẽ rút ngắn hơn 560 km quãng đường vận tải từ miền Tây Nam Trung Quốc ra biển và giúp tiết kiệm khoảng 5,2 tỷ nhân dân tệ chi phí logistics mỗi năm.

Vị trí ra biển độc đáo của kênh đào Bình Lục

Nếu chỉ nhằm xây dựng một tuyến đường thủy mới, Quảng Tây có lẽ không phải lựa chọn hiển nhiên. Trung Quốc sở hữu nhiều trung tâm hàng hải phát triển hơn như Quảng Đông, Thượng Hải hay Thiên Tân, nơi hệ thống cảng biển và logistics đã được đầu tư từ nhiều thập kỷ trước.

Thế nhưng, Bắc Kinh lại quyết định đặt dự án quy mô lớn tại Quảng Tây – địa phương từng được xem là "vùng trũng" về tăng trưởng kinh tế. Quyết định này cho thấy ngay từ đầu, Bình Lục không đơn thuần là một công trình giao thông, mà là một tính toán mang tính địa kinh tế.

Khác với các tỉnh ven biển phía Đông, Quảng Tây sở hữu vị trí đặc biệt: vừa là cửa ngõ ra Vịnh Bắc Bộ, vừa có đường biên giới trên bộ với Việt Nam, đồng thời là điểm kết nối tự nhiên giữa miền Tây Trung Quốc và khu vực Đông Nam Á. 

Đây cũng là địa phương giữ vai trò trung tâm của Hành lang Đất liền – Biển mới, chiến lược được Bắc Kinh triển khai từ năm 2017 nhằm mở lối ra biển cho các tỉnh thành nằm sâu trong nội địa như Trùng Khánh, Tứ Xuyên, Quý Châu và Vân Nam.

Thay vì tiếp tục phụ thuộc vào các cảng ở Quảng Đông, hàng hóa từ khu vực Tây Nam có thể đi theo hành lang mới xuống Quảng Tây rồi trực tiếp ra Vịnh Bắc Bộ.

Việc lựa chọn Quảng Tây cũng phản ánh sự dịch chuyển trong trọng tâm thương mại của Trung Quốc. Nếu trước đây các tuyến vận tải chủ yếu hướng ra Thái Bình Dương để phục vụ xuất khẩu sang Mỹ và châu Âu, thì nay Đông Nam Á ngày càng giữ vị trí quan trọng hơn trong chiến lược phát triển của Bắc Kinh.

Có thể nói, nếu Quảng Đông từng là "cửa ngõ của Trung Quốc ra thế giới", thì trong chiến lược mới, Quảng Tây được kỳ vọng trở thành "cửa ngõ của miền Tây Trung Quốc tới ASEAN". Bình Lục chính là mảnh ghép quan trọng nhất để hiện thực hóa sự chuyển dịch đó. 

Bắc Kinh không tiếp tục dồn nguồn lực vào nơi đã phát triển nhất, mà lựa chọn một địa phương có thể tạo ra cực tăng trưởng mới và định hình lại dòng chảy thương mại của cả khu vực.

Trung Quốc dùng 10 tỷ USD đổi lấy điều gì?

Theo Ban quản lý dự án kênh đào Bình Lục, sau khi hoàn thành, các tàu có tải trọng tới 5.000 tấn sẽ có thể đi thẳng từ nội địa Trung Quốc ra biển mà không phải vòng qua hệ thống cảng Quảng Đông. Quãng đường vận tải đường thủy được rút ngắn khoảng 560 km, đồng thời thời gian vận chuyển hàng hóa tới các cảng quốc tế cũng giảm đáng kể.

Chẳng hạn, các mặt hàng nông sản tươi như quýt Quảng Tây xuất khẩu sang Đông Nam Á trước đây phải mất khoảng nửa tháng để quá cảnh qua cảng Quảng Châu; khi kênh đào đi vào hoạt động, thời gian đưa hàng ra biển được rút xuống chỉ còn khoảng ba ngày.

Hiệu quả kinh tế cũng được lượng hóa khá rõ. Theo tính toán của chính quyền Quảng Tây, Bình Lục có thể giúp tiết kiệm khoảng 5,2 tỷ nhân dân tệ chi phí logistics mỗi năm. Tổng chi phí hậu cần đối với hàng hóa vận chuyển từ Tây Nam Trung Quốc ra biển dự kiến giảm từ 18% đến 30%.

Nếu duy trì hiệu quả khai thác trong nhiều thập kỷ, khoản tiết kiệm này không chỉ đủ bù đắp chi phí đầu tư mà còn tạo lợi thế cạnh tranh cho toàn bộ khu vực Tây Nam Trung Quốc. Đó là lý do nhiều chuyên gia xem Bình Lục là khoản đầu tư chiến lược vào năng lực logistics quốc gia, thay vì chỉ là một dự án hạ tầng giao thông.

Theo quy hoạch, tuyến kênh sẽ góp phần hình thành chuỗi cung ứng và chuỗi công nghiệp xuyên khu vực, kết nối ASEAN, Khu kinh tế Vịnh Bắc Bộ, Vân Nam, Quý Châu, Tứ Xuyên, Trùng Khánh cùng Khu vực Vịnh lớn Quảng Đông – Hồng Kông – Ma Cao.

Điều này có thể giúp Quảng Tây chuyển mình từ một nền kinh tế "kênh đào" sang một nền kinh tế "trung tâm", đưa cảng Vịnh Bắc Bộ trở thành cảng trung chuyển quốc tế kết nối hệ thống sông nội địa với các tuyến hàng hải quốc tế, lan tỏa ảnh hưởng tới toàn bộ miền Tây Trung Quốc và mở rộng kết nối với ASEAN.

Đó cũng là lý do nhiều nhà quan sát cho rằng Trung Quốc không chỉ xây dựng một con kênh, mà đang kiến tạo một hành lang tăng trưởng mới. Bình Lục là mắt xích kết nối cảng biển, đường sắt, đường cao tốc và các khu công nghiệp thành một hệ thống logistics thống nhất.

Giá trị lớn nhất của công trình vì thế không nằm ở chiều dài 134 km, mà ở khả năng thay đổi cách hàng hóa của hàng trăm triệu người dân miền Tây Trung Quốc đi ra thế giới.

Nhìn từ góc độ đó, khoản đầu tư hơn 10 tỷ USD không còn là con số quá lớn. Bởi điều Bắc Kinh muốn sở hữu không chỉ là một tuyến kênh đào, mà là lợi thế cạnh tranh về logistics trong nhiều thập kỷ tới.

Bình Lục sẽ tác động gì tới ASEAN, bao gồm Việt Nam?

Trong khoảng một thập kỷ trở lại đây, Đông Nam Á đã trở thành một trong những động lực tăng trưởng quan trọng hàng đầu của kinh tế Trung Quốc. Từ năm 2020 đến nay, ASEAN liên tục giữ vị trí đối tác thương mại lớn nhất của Trung Quốc.

Theo số liệu của Tổng cục Hải quan Trung Quốc, kim ngạch thương mại giữa Trung Quốc và ASEAN trong năm 2025 đã vượt mốc 1.000 tỷ USD, giúp ASEAN tiếp tục duy trì vị trí đối tác thương mại lớn nhất của Trung Quốc.

Trong khi đó, SCMP dẫn số liệu cho thấy xuất khẩu của Trung Quốc sang ASEAN tăng 13,4% trong năm 2025, góp phần bù đắp sự sụt giảm tại thị trường Mỹ trong bối cảnh căng thẳng thương mại kéo dài.

Trao đổi với SCMP, chuyên gia nghiên cứu đầu tư Trung Quốc – ASEAN Gao Zhengdong ví Bình Lục như những "mao mạch mới" kết nối sâu hơn giữa thị trường Trung Quốc và ASEAN. 

"Giá trị thực tiễn của dự án kênh đào Bình Lục rất đáng để mong đợi. Kênh đào Bình Lục sẽ giúp gắn kết chặt chẽ thị trường Trung Quốc với các quốc gia Đông Nam Á", Gao Zhengdong nhận định với SCMP.

Ông Vi Thao, Chủ tịch Khu tự trị dân tộc Choang Quảng Tây cũng cho biết: "Kênh đào này sẽ giúp các nước thành viên ASEAN kết nối hiệu quả và thuận tiện hơn với thị trường nội địa của Trung Quốc".

Còn ông Nghê Ngọc Bình, Phó Viện trưởng Viện Khoa học Nhân văn thuộc Đại học Thanh Hoa Trung Quốc, nhận định kênh đào Bình Lực sẽ cải thiện hệ thống logistics xuyên biên giới của Trung Quốc, đồng thời đẩy nhanh tốc độ tăng trưởng kinh tế và thương mại ở vùng sâu vùng xa phía tây nam.

"Các quốc gia thành viên ASEAN có quan hệ kinh tế với Trung Quốc có thể thắt chặt hơn nữa hoạt động thương mại với Trung Quốc, mang lại kết quả đôi bên cùng có lợi", ông nói.

Theo báo cáo đánh giá tác động môi trường, khi hoàn thành, tuyến kênh được kỳ vọng sẽ vận chuyển khoảng 108 triệu tấn hàng hóa vào năm 2035 và 130 triệu tấn vào năm 2050. 

Không chỉ phục vụ vận tải nội địa, tuyến kênh còn cho phép tàu container và tàu chở hàng rời đi từ Nam Ninh tới Việt Nam, Malaysia, Singapore, Indonesia và nhiều quốc gia Đông Nam Á khác thông qua hệ thống cảng Vịnh Bắc Bộ.

Thực tế, nền tảng của hành lang này đã được Bắc Kinh chuẩn bị từ nhiều năm trước. Theo số liệu chính thức, năm 2025 hệ thống cảng Vịnh Bắc Bộ lưu thông khoảng 370 triệu tấn hàng hóa, tăng 3,7% so với năm trước; sản lượng container đạt 7,02 triệu TEU, tăng 16,8%, nằm trong nhóm 10 cảng lớn nhất Trung Quốc. Hiện các cảng thuộc Vịnh Bắc Bộ đang khai thác 75 tuyến vận tải biển, kết nối với hầu hết các cảng lớn của ASEAN.

Đối với Việt Nam, nhiều ý kiến cho rằng kênh đào Bình Lục sẽ đồng thời mang đến cả thách thức lẫn cơ hội.

Trong ngắn hạn, tuyến kênh mới sẽ gia tăng áp lực cạnh tranh đối với hệ thống cảng biển và logistics phía Bắc. Trước đây, một phần hàng hóa từ các tỉnh Tây Nam Trung Quốc vẫn được trung chuyển qua cảng Hải Phòng để kết nối với các tuyến hàng hải quốc tế. Khi kênh đào Bình Lục hoàn thành và kết nối trực tiếp với hệ thống cảng Vịnh Bắc Bộ của Quảng Tây, đặc biệt là cảng Khâm Châu, luồng hàng này nhiều khả năng sẽ chuyển dịch sang phía Trung Quốc.

Tuy nhiên, ở chiều ngược lại, việc hình thành một hành lang logistics mới cũng mở ra những cơ hội đáng kể. Chi phí vận tải giảm, kết nối đa phương thức giữa đường thủy, đường sắt và đường bộ được cải thiện sẽ thúc đẩy thương mại song phương, đồng thời tạo điều kiện để các chuỗi cung ứng xuyên biên giới phát triển sâu hơn. 

Trong bối cảnh Quảng Tây và Việt Nam đang thúc đẩy hợp tác theo khuôn khổ "Hai hành lang, một vành đai", Bình Lục có thể trực tiếp mang lại lợi ích cho thương mại giữa hai nước.

Tỉnh Quảng Tây (Trung Quốc) và Việt Nam hiện đang thúc đẩy hợp tác trên năm chuỗi công nghiệp xuyên biên giới, trong đó có lĩnh vực máy móc và điện tử. Kênh đào Bình Lục sẽ tạo điều kiện thuận lợi hơn cho dòng lưu chuyển các yếu tố sản xuất. 

Chẳng hạn, các sản phẩm thiết bị từ Trùng Khánh và Quý Châu có thể xuất khẩu sang Việt Nam thuận lợi hơn, đồng thời hàng hóa từ Việt Nam cũng có thêm một hành lang để tiếp cận thị trường miền Tây Trung Quốc.