Nga lại khiến phương Tây 'lo sốt vó'

Cảnh báo này được Trung tâm Lợi thế Chiến lược (Centre for Strategic Advantage - CSA) đưa ra trước thềm Hội nghị Hạt nhân Thế giới thường niên tại London.

Theo tổ chức này, vấn đề không chỉ nằm ở lượng uranium được khai thác trực tiếp trên lãnh thổ Nga. Năm 2024, Nga chỉ sản xuất khoảng 5% uranium khai thác toàn cầu. Tuy nhiên, các công ty Nga còn nắm quyền kiểm soát nhiều mỏ lớn bên ngoài biên giới.

Nếu tính cả những tài sản này, thị phần của Nga trong năng lực khai thác tại các nguồn uranium lớn đã đạt gần 1/4 vào năm 2024.

"Đến năm 2040, chúng ta có thể đối mặt mức phụ thuộc vào uranium do Nga khai thác tương tự sự phụ thuộc vào dầu khí Nga năm 2022", Gareth Heywood, phụ trách các dự án đặc biệt của CSA, nhận định.

Uranium là nguyên liệu quan trọng để sản xuất nhiên liệu cho nhà máy điện hạt nhân. Hiện phần lớn uranium thế giới được khai thác tại Kazakhstan, Canada, Namibia và Australia. Kazakhstan riêng năm 2024 chiếm gần 40% sản lượng toàn cầu.

Nga có ảnh hưởng lớn tại thị trường Kazakhstan thông qua Uranium One, công ty con của tập đoàn hạt nhân nhà nước Rosatom. Doanh nghiệp này kiểm soát năng lực khai thác khoảng 10.000 tấn uranium mỗi năm tại Kazakhstan.

Moscow đồng thời tìm cách mở rộng hiện diện sang các khu vực khác. Uranium One đang phát triển dự án tại Tanzania và Namibia. Năm ngoái, Nga cũng ký thỏa thuận tăng cường hợp tác uranium với Niger, quốc gia Tây Phi sở hữu nguồn tài nguyên đáng kể.

Niger trước đây là một mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng hạt nhân của Pháp. Tuy nhiên, tập đoàn Orano của Pháp mất quyền kiểm soát các tài sản khai thác tại đây và đang tiến hành thủ tục pháp lý liên quan đến việc thu hồi những tài sản này.

CSA tính toán rằng nếu các dự án hiện hữu, đã cam kết, đang lên kế hoạch và có triển vọng đều được triển khai, đồng thời vận hành hết công suất, tỷ trọng do Nga kiểm soát có thể tăng từ gần 25% hiện nay lên khoảng 36% vào năm 2040.

Rủi ro càng đáng chú ý khi thế giới bước vào một chu kỳ mở rộng điện hạt nhân mới.

Sau nhiều năm giá uranium thấp, hàng loạt mỏ đã đóng cửa, trong khi chi tiêu thăm dò giảm mạnh kể từ sau thảm họa Fukushima năm 2011. Việc xin giấy phép và xây dựng mỏ mới thường mất nhiều năm, khiến nguồn cung khó phản ứng nhanh khi nhu cầu tăng.

Alex Bedwany, chuyên gia tại Stifel, cho rằng đến giữa thập niên tới, ngành uranium chắc chắn cần nguồn cung mới. Canada có tiềm năng tăng mạnh sản lượng, nhưng các dự án mới vẫn đối mặt rủi ro lớn về vốn, giấy phép và tiến độ.

NexGen Energy đang phát triển một dự án uranium quy mô lớn tại Saskatchewan, trong khi Cameco đã được cấp phép nâng công suất mỏ McArthur River thêm hơn 1/3, lên khoảng 11.340 tấn mỗi năm.

Tuy nhiên, việc đưa một mỏ uranium mới vào hoạt động không thể diễn ra trong vài năm.

Sarah Forman, Giám đốc chiến lược của Urenco, cho rằng ngành cần tín hiệu rõ ràng từ các chính phủ rằng điện hạt nhân sẽ tiếp tục giữ vai trò lâu dài trong cơ cấu năng lượng. Khi đó, doanh nghiệp mới đủ tự tin rót những khoản vốn lớn vào khai thác.

Giá uranium dài hạn đã phản ánh phần nào sự lo ngại về nguồn cung. Dự báo dài hạn của UxC hiện ở khoảng 207 USD/kg, tăng từ 176 USD từ 1 năm trước. Chủ tịch UxC Jonathan Hinze cho rằng vẫn chưa rõ mức giá này đã đủ cao để khuyến khích xây hàng loạt mỏ mới hay chưa và dự báo giá có thể tiếp tục tăng.

Các nước phương Tây đã bắt đầu tìm cách giảm phụ thuộc vào Nga ở những khâu khác của chuỗi nhiên liệu hạt nhân. Mỹ cấm nhập uranium làm giàu từ Nga từ năm 2024, dù cơ chế miễn trừ vẫn cho phép một số giao dịch tiếp tục tới năm 2028. Mỹ, Anh, Canada, Nhật Bản và Pháp cũng đầu tư thêm vào năng lực chuyển đổi, làm giàu và sản xuất nhiên liệu hạt nhân trong nước.

Dẫu vậy, khai thác uranium đang nổi lên như mắt xích tiếp theo cần được giải quyết.

CSA cho rằng thị phần tiềm năng của Nga có thể được kéo xuống khoảng 14% nếu giá uranium đủ cao để kích thích các dự án mới, Kazakhstan thay đổi luật nhằm tăng quyền lợi trong các mỏ nội địa và phương Tây hạn chế Nga khai thác những tài sản tại Niger, Namibia hay Tanzania.

Tổ chức này đề xuất các nước OECD hỗ trợ những hợp đồng dài hạn giữa công ty khai khoáng và nhà máy điện, giúp nhà sản xuất bảo đảm mức giá đủ hấp dẫn để đầu tư mỏ mới.

Theo FT