Ứng dụng AI trong thẩm định giá: Tiềm năng, cơ hội và thách thức

AI mở ra nhiều tiềm năng và cơ hội mới…

Trong xu hướng chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, trí tuệ nhân tạo (AI) không còn là khái niệm xa lạ đối với hoạt động thẩm định giá. Từ hỗ trợ thu thập, xử lý dữ liệu đến phân tích xu hướng thị trường, hỗ trợ xem xét dòng lợi ích kinh tế và gợi mở mô hình phân tích, AI đang từng bước đi vào quy trình nghề nghiệp. Sự hiện diện của công nghệ này mở ra nhiều cơ hội mới, nhưng đồng thời cũng đặt ra không ít thách thức đối với chất lượng chuyên môn, tính minh bạch và trách nhiệm nghề nghiệp của thẩm định viên.

Điểm dễ nhận thấy nhất là AI tạo ra một năng lực mới cho hoạt động thẩm định giá: năng lực xử lý dữ liệu ở quy mô lớn, tốc độ cao và theo nhiều lớp quan hệ cùng lúc. Trong điều kiện thị trường ngày càng phức tạp, dữ liệu ngày càng nhiều nhưng phân tán, khả năng xử lý thủ công của con người luôn có giới hạn. AI xuất hiện đúng ở điểm nghẽn này. Công nghệ có thể hỗ trợ sàng lọc dữ liệu, nhận diện mẫu hình, phát hiện biến động và gợi mở những quan hệ thông tin mà nếu chỉ dựa vào thao tác truyền thống, thẩm định viên khó có thể nhìn thấy đầy đủ trong cùng một khoảng thời gian.

Nhìn từ góc độ đó, AI mở ra một cơ hội đáng kể cho nghề thẩm định giá. Trước đây, người làm nghề phải dành nhiều thời gian cho những công việc nặng về thao tác như tìm kiếm thông tin, đối chiếu dữ liệu, phân loại nguồn, rà soát mức độ tương đồng và tổng hợp căn cứ. Khi công nghệ hỗ trợ tốt hơn ở các khâu này, thẩm định viên có điều kiện tập trung nhiều hơn vào phần việc có giá trị cốt lõi: phân tích bản chất tài sản, đánh giá độ tin cậy của dữ liệu, nhận diện rủi ro và xây dựng lập luận giá trị. Nói cách khác, AI không chỉ giúp nghề làm nhanh hơn, mà còn có thể giúp nghề đi đúng trọng tâm hơn.

Cơ hội đó thể hiện khá rõ trong từng cách tiếp cận thẩm định giá. Với cách tiếp cận từ thị trường, AI có thể hỗ trợ tìm kiếm và sàng lọc tài sản so sánh trong một phổ dữ liệu rộng hơn, phát hiện giao dịch bất thường, nhận diện xu hướng dịch chuyển của mặt bằng giá và gợi ý các yếu tố có ảnh hưởng đáng kể đến giá trị. Với cách tiếp cận từ thu nhập, công nghệ có thể hỗ trợ xử lý nhiều biến số tham chiếu cùng lúc, từ dữ liệu tài chính, xu hướng ngành đến biến động kinh tế vĩ mô, qua đó giúp việc xem xét dòng lợi ích kinh tế có thêm chiều sâu phân tích. Với cách tiếp cận từ chi phí, AI có thể hỗ trợ cập nhật nhanh hơn các biến động về chi phí đầu vào, vòng đời tài sản và, trong một số trường hợp, cả việc nhận diện thêm thông tin về hiện trạng tài sản từ dữ liệu hình ảnh hoặc dữ liệu đo đạc.

Nhưng còn có những thách thức song hành

Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn AI như một công cụ gia tăng hiệu suất thì vẫn chưa chạm đến bản chất vấn đề. Giá trị thực sự của AI không nằm trọn trong chuyện tiết kiệm thời gian. Điều quan trọng hơn là AI đang đẩy hoạt động thẩm định giá sang một mặt bằng nghề nghiệp mới, nơi chất lượng kết luận không chỉ phụ thuộc vào việc áp dụng đúng phương pháp, mà còn phụ thuộc vào khả năng kiểm soát dữ liệu, hiểu giới hạn của công cụ và làm chủ quá trình chuyển từ dữ liệu sang phán đoán nghề nghiệp. Chính ở đây, cơ hội và thách thức bắt đầu gắn chặt với nhau.

AI càng mạnh về xử lý dữ liệu thì yêu cầu về chất lượng dữ liệu đầu vào càng khắt khe. Một công cụ dù hiện đại đến đâu cũng không thể tạo ra kết quả đáng tin cậy nếu dữ liệu đầu vào thiếu tính đại diện, thiếu độ tin cậy hoặc không phù hợp với mục đích thẩm định giá. Điều đáng lưu ý là kết quả do công nghệ hỗ trợ tạo ra thường mang diện mạo của sự chính xác: có cấu trúc, có logic bề ngoài, có vẻ khách quan. Chính điều đó dễ làm người sử dụng giảm cảnh giác. Trong khi đó, một kết luận giá trị chỉ thực sự có ý nghĩa khi dữ liệu phía sau nó đã được chọn lọc, kiểm tra và đặt trong đúng bối cảnh của tài sản cần thẩm định giá.

Đó là lý do AI không làm nhẹ đi vai trò của thẩm định viên, mà ngược lại còn làm vai trò ấy nặng hơn. Trước đây, sai sót nghề nghiệp thường dễ thấy ở các khâu khảo sát, tính toán hoặc lựa chọn tài sản so sánh. Còn trong môi trường có AI hỗ trợ, rủi ro lớn hơn lại nằm ở tầng sâu hơn: tưởng rằng đã có dữ liệu, đã có công cụ, đã có một kết quả đáng tin, trong khi nền tảng lập luận chưa đủ vững. Khi đó, sai lệch không nằm trên bề mặt, mà nằm ngay trong cách hiểu và cách tin vào công nghệ.

Một thách thức rất đáng chú ý khác là tính minh bạch. Thẩm định giá không phải là hoạt động tạo ra một con số đơn thuần. Giá trị của báo cáo thẩm định giá nằm ở chỗ kết luận được hình thành từ những căn cứ nào, dựa trên dữ liệu nào, theo logic chuyên môn nào và có thể giải trình đến đâu khi bị xem xét lại. Trong khi đó, nhiều công cụ AI hiện nay cho phép người sử dụng nhìn thấy đầu vào và đầu ra, nhưng không phải lúc nào cũng nhìn thấu được đầy đủ quá trình trung gian. Với nghề thẩm định giá, đây là một giới hạn không thể xem nhẹ. Bởi nếu không giải thích được vì sao kết quả đó được hình thành, rất khó nói đến tính thuyết phục nghề nghiệp, càng khó nói đến độ an toàn pháp lý.

Từ điểm này có thể thấy, vấn đề không còn là AI có mạnh đến đâu, mà là thẩm định viên có đủ tỉnh táo để sử dụng AI đúng vai trò của một công cụ hay không. Trong hoạt động nghề nghiệp, điều cần được bảo vệ không chỉ là tốc độ xử lý công việc, mà còn là chất lượng xét đoán. Nếu để công nghệ lấn át tư duy chuyên môn, người làm nghề rất dễ rơi vào tình trạng thay vì sử dụng AI để hỗ trợ ra quyết định, lại để công nghệ dẫn dắt quyết định. Đây là một ranh giới rất mỏng, nhưng có ý nghĩa rất lớn đối với nghề thẩm định giá.

Vai trò của Thẩm định viên vẫn là trung tâm

Vì vậy, vấn đề ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong thẩm định giá không đơn thuần là vấn đề đổi mới công nghệ, mà bản chất là năng lực hành nghề của thẩm định viên trong bối cảnh chuyển đổi số. AI có thể làm thay đổi đáng kể phương thức tiếp cận, xử lý và phân tích dữ liệu; tuy nhiên, công nghệ này không thể thay thế trách nhiệm nghề nghiệp của thẩm định viên trong việc lựa chọn, kiểm chứng và đánh giá mức độ phù hợp của dữ liệu đầu vào. Tương tự, AI có thể hỗ trợ nhận diện quy luật, gợi mở tham chiếu và hỗ trợ quá trình phân tích, nhưng không thể tự mình bảo đảm tính thích hợp của công cụ đối với mục đích thẩm định giá, cơ sở giá trị, giả thiết thẩm định giá và đặc điểm pháp lý, kinh tế, kỹ thuật của tài sản thẩm định giá. Sau cùng, AI có thể là công cụ hỗ trợ hiệu quả trong quá trình ra quyết định chuyên môn, nhưng không thể thay thế vai trò phản biện, xét đoán, loại trừ sai lệch và đưa ra kết luận cuối cùng của thẩm định viên về giá.

Trong bối cảnh hiện nay, việc ứng dụng AI trong thẩm định giá cần được đặt trong khuôn khổ tuân thủ pháp luật về giá, Chuẩn mực thẩm định giá Việt Nam, quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân, an ninh mạng, sở hữu trí tuệ và các quy định chuyên ngành có liên quan. AI có thể hỗ trợ xử lý, phân tích thông tin và cung cấp thêm cơ sở tham chiếu, nhưng không làm thay đổi nguyên tắc rằng kết luận thẩm định giá phải được hình thành trên cơ sở dữ liệu phù hợp, phương pháp phù hợp, khả năng giải trình đầy đủ và trách nhiệm nghề nghiệp rõ ràng của chủ thể hành nghề.

Nói cách khác, nếu trước đây năng lực của thẩm định viên chủ yếu được nhìn thấy qua kỹ năng khảo sát, tổng hợp và áp dụng phương pháp, thì trong giai đoạn mới, năng lực ấy còn phải thể hiện ở khả năng kiểm soát dữ liệu, hiểu công nghệ, nhận diện rủi ro công cụ và giữ vững kỷ luật giải trình. Đây là một sự dịch chuyển rất đáng chú ý của nghề. Thẩm định viên không còn chỉ là người trực tiếp thực hiện các bước tác nghiệp truyền thống, mà đang trở thành người giữ chuẩn cho toàn bộ chuỗi chuyển hóa từ dữ liệu đến kết luận giá trị.

Chính vì vậy, cơ hội và thách thức trong ứng dụng AI không phải là hai mặt tách rời nhau. Chúng đi cùng nhau, nương vào nhau và kiểm soát lẫn nhau. Càng có cơ hội nâng cao hiệu quả bằng công nghệ thì càng phải tăng yêu cầu về kiểm soát dữ liệu. Càng có điều kiện phân tích sâu hơn thì càng phải tăng năng lực giải trình. Càng mở rộng được công cụ thì càng phải siết chặt kỷ luật nghề nghiệp. Nếu không nhìn được mối quan hệ hữu cơ này, việc ứng dụng AI rất dễ rơi vào hai cực đoan: hoặc quá dè dặt nên bỏ lỡ cơ hội đổi mới, hoặc quá hào hứng nên đánh mất sự thận trọng cần có của nghề thẩm định giá.

Từ góc độ thực tiễn, điều mà doanh nghiệp thẩm định giá và đội ngũ thẩm định viên cần hướng tới không phải là chạy theo AI như một xu hướng thời thượng, mà là xây dựng năng lực hấp thụ công nghệ một cách có kiểm soát. Điều đó bao gồm việc quan tâm thực chất đến chất lượng cơ sở dữ liệu, quy trình kiểm tra dữ liệu đầu vào, tiêu chí lựa chọn và đánh giá công cụ, nguyên tắc công bố mức độ sử dụng công nghệ trong quá trình thẩm định giá, cũng như đào tạo thẩm định viên có khả năng đọc hiểu, phản biện và làm chủ các công cụ mới. Chỉ khi AI được đặt trong khuôn khổ kiểm soát nghề nghiệp chặt chẽ, nó mới trở thành nguồn lực hỗ trợ tích cực thay vì nguồn phát sinh rủi ro mới.

AI đang mở ra một giai đoạn mới cho hoạt động thẩm định giá, nhưng sự phát triển của công nghệ không tự nó bảo đảm chất lượng nghề nghiệp. Điều bảo đảm chất lượng, sau cùng vẫn là trí tuệ chuyên môn, bản lĩnh nghề nghiệp và trách nhiệm của thẩm định viên. Công nghệ có thể làm cho quá trình thẩm định giá nhanh hơn, rộng hơn và sắc nét hơn. Nhưng để một kết luận giá trị thực sự có cơ sở, có thể bảo vệ, có thể giải trình và có ích cho thị trường, thì điểm tựa cuối cùng vẫn phải là con người hành nghề. Đó cũng chính là thước đo quan trọng nhất để đánh giá ý nghĩa của AI đối với nghề thẩm định giá hiện nay.

(*) Cù Thanh Mai - Giám đốc Công ty TNHH Tư vấn Thẩm định giá và Kiểm toán MKT