Trẻ em Việt Nam tiếp cận Internet sớm hơn bạn bè đồng trang lứa 4 năm, tuổi thơ trẻ đang đi về đâu?

Tuổi thơ trong lòng bàn tay

Một buổi tối tại Hải Phòng, anh Hoàng Hải ngồi cạnh con trai đang chăm chú xem video trên màn hình vô tuyến. Chỉ vài thao tác sử dụng điều khiển, cậu bé có thể tiếp cận hàng trăm nội dung giải trí từ khắp thế giới. Hình ảnh ấy đã trở nên quen thuộc trong nhiều gia đình Việt Nam.

Sự hiện diện của công nghệ trong cuộc sống trẻ em ngày nay là điều không thể phủ nhận. Theo thông tin được công bố tại một hội thảo thúc đẩy hợp tác bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng năm 2024, hơn 90% trẻ em Việt Nam sử dụng Internet hằng ngày và phải đối mặt với nhiều nguy cơ trên không gian mạng.

Trong khi đó, số liệu từ Trung tâm Ứng cứu khẩn cấp không gian mạng Việt Nam cho thấy trẻ em Việt Nam bắt đầu tiếp cận Internet từ khoảng 9 tuổi, sớm hơn khoảng 4 năm so với độ tuổi trung bình toàn cầu.

Không chỉ tiếp cận sớm, thời lượng sử dụng Internet của trẻ em cũng ngày càng tăng. Theo số liệu UNICEF, 82% trẻ từ 12-13 tuổi và 93% trẻ từ 14-15 tuổi sử dụng Internet hằng ngày, với thời gian trung bình từ 3 đến 4 giờ mỗi ngày.

Công nghệ mở ra cánh cửa học tập, kết nối và giải trí chưa từng có. Tuy nhiên, khi phần lớn thời gian rảnh của trẻ được dành cho thế giới số, nhiều người bắt đầu đặt câu hỏi: liệu tuổi thơ có đang đánh mất điều gì đó?

Nếu tuổi thơ của thế hệ 8X, 9X gắn với sân bóng, bãi đất trống, những trò chơi đuổi bắt hay những buổi chiều rong ruổi ngoài ngõ, thì tuổi thơ của nhiều đứa trẻ hôm nay lại diễn ra chủ yếu trước màn hình.

Sự thay đổi này không đơn thuần là khác biệt giữa các thế hệ. Nhiều chuyên gia cho rằng việc dành quá nhiều thời gian trực tuyến có thể ảnh hưởng đến khả năng vận động, giao tiếp và phát triển cảm xúc của trẻ.

Theo UNICEF, môi trường số mang lại rất nhiều cơ hội cho trẻ em nhưng đồng thời cũng đặt ra các nguy cơ như tiếp xúc với nội dung độc hại, bắt nạt trực tuyến, lừa đảo và những tác động tiêu cực tới sức khỏe tinh thần nếu thiếu sự đồng hành từ người lớn.

Điều đáng chú ý là những mất mát này thường diễn ra rất âm thầm. Một đứa trẻ có thể dành hàng giờ xem video nhưng không có cơ hội va chạm với những tình huống thực tế để học cách giải quyết mâu thuẫn. Trẻ có thể kết nối với hàng trăm người trên mạng nhưng lại gặp khó khăn khi bắt chuyện với bạn bè ngoài đời.

Không ít phụ huynh chia sẻ rằng con mình ngày càng ít hứng thú với các hoạt động ngoài trời. Những buổi dã ngoại, những trò chơi tập thể hay thậm chí là những cuộc trò chuyện trong gia đình đôi khi phải cạnh tranh với sức hút từ điện thoại và máy tính bảng.

Tuy nhiên, các chuyên gia cũng lưu ý rằng vấn đề không nằm ở bản thân công nghệ. Internet không phải "kẻ đánh cắp tuổi thơ". Điều quan trọng là cách trẻ sử dụng công nghệ và cách người lớn hướng dẫn trẻ tương tác với thế giới số.

Học cách đồng hành thay vì cấm đoán

Là bố của hai con nhỏ, anh Hoàng Hải thừa nhận mình từng rất lo lắng khi thấy các con ngày càng gắn bó với màn hình.

"Ngày tôi còn nhỏ, tan học là chạy ra sân đá bóng hoặc đạp xe quanh khu phố. Bây giờ các con về nhà là nghĩ đến YouTube, game hoặc các video trên mạng. Nhiều lúc nhìn thấy cũng thấy tiếc vì tuổi thơ của các con khác quá", anh Hải chia sẻ.

Từng có thời gian anh tìm cách hạn chế tối đa việc sử dụng thiết bị điện tử trong gia đình. Thế nhưng càng cố ngăn cản, anh càng nhận ra mọi thứ không đơn giản như vậy.

"Thực tế là chính người lớn chúng tôi cũng đang sống cùng công nghệ mỗi ngày. Công việc, liên lạc, học tập đều gắn với điện thoại và Internet. Nếu bắt con hoàn toàn tránh xa công nghệ thì gần như không khả thi."

Theo anh Hải, điều khiến anh trăn trở nhất không phải là việc con dùng điện thoại hay không, mà là việc con đang tiếp cận những nội dung gì trên môi trường mạng.

"Tôi không muốn cấm con. Tôi muốn hiểu công nghệ hơn để biết con đang xem gì, thích gì và có thể trò chuyện với con về những điều đó."

Hiện nay, ngoài việc giới hạn thời gian sử dụng thiết bị, anh chủ động tìm hiểu các kiến thức về an toàn số, theo dõi các chương trình hướng dẫn phụ huynh và cố gắng dành nhiều thời gian hơn để cùng con trải nghiệm cả thế giới trực tuyến lẫn đời thực.

"Tôi nghĩ điều quan trọng là trang bị cho con kỹ năng. Sau này lớn lên, các con vẫn sẽ phải sử dụng Internet. Điều mình cần làm là giúp con đủ bản lĩnh để phân biệt đúng sai, biết tự bảo vệ mình và sử dụng công nghệ một cách có ích."

Quan điểm này cũng tương đồng với khuyến nghị của UNICEF về "digital parenting", hay nuôi dạy con trong thời đại số. Tổ chức này cho rằng cha mẹ nên đồng hành, trò chuyện cởi mở và xây dựng các thói quen sử dụng công nghệ lành mạnh thay vì chỉ áp dụng các biện pháp cấm đoán đơn thuần.

Có thể tuổi thơ hôm nay sẽ không còn giống tuổi thơ của những thế hệ trước. Những buổi chiều thả diều hay những trận đá bóng trên sân đất có thể dần nhường chỗ cho các lớp học trực tuyến, những trò chơi thực tế ảo và mạng xã hội. Nhưng điều trẻ em cần chưa bao giờ thay đổi: đó là cơ hội được khám phá, được kết nối và được người lớn đồng hành.

Trong một thế giới ngày càng số hóa, câu hỏi không còn là làm thế nào để đưa trẻ rời khỏi Internet, mà là làm thế nào để tuổi thơ vẫn được nuôi dưỡng trọn vẹn ngay trong chính môi trường số ấy./