Tấn công vào thứ này còn gây "hậu quả khủng khiếp" hơn cả tàu chở hàng đi qua eo biển Hormuz

Chính quyền Bahrain vừa xác nhận một cuộc tấn công bằng thiết bị bay không người lái từ phía Iran đã gây ra những thiệt hại về vật chất cho một nhà máy khử mặn tại quốc gia này. Đây là lần đầu tiên một quốc gia vùng Vịnh báo cáo về việc cơ sở hạ tầng thiết yếu này bị nhắm mục tiêu trong suốt 10 ngày xung đột căng thẳng giữa Iran với Mỹ và Israel.

Dù Tehran hiện vẫn chưa đưa ra bình luận về vụ tấn công tại Bahrain, nhưng chuỗi sự kiện đã dấy lên những lo ngại sâu sắc về sự mong manh của các quốc gia vùng Vịnh – những nền kinh tế vốn phụ thuộc gần như hoàn toàn vào các nhà máy khử mặn để duy trì nguồn cung nước.

Câu hỏi đặt ra là: Các nhà máy khử mặn quan trọng đến mức nào đối với khu vực vùng Vịnh?

Nhà máy khử mặn là gì?

Về cơ bản, một nhà máy khử mặn có chức năng chuyển đổi nước biển thành nước ngọt phù hợp cho mục đích ăn uống, cũng như phục vụ tưới tiêu và sản xuất công nghiệp.

Quá trình khử mặn bao gồm việc loại bỏ muối, tảo và các chất ô nhiễm khác khỏi nước biển thông qua quy trình nhiệt hoặc các công nghệ dựa trên màng lọc.

Theo Bộ Năng lượng Mỹ, các hệ thống khử mặn nhiệt sẽ "đun nóng nước để nó bay hơi thành hơi nước, để lại các tạp chất, sau đó ngưng tụ lại thành chất lỏng để con người sử dụng".

Trong khi đó, phương pháp khử mặn bằng màng lọc bao gồm "một nhóm các công nghệ sử dụng vật liệu bán thấm để cho nước đi qua nhưng giữ lại các chất rắn hòa tan như muối". Trong đó, Thẩm thấu ngược (Reverse Osmosis - RO) là công nghệ màng lọc phổ biến nhất. Hầu hết các quốc gia thuộc Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh (GCC) đều ưu tiên sử dụng RO vì tính hiệu quả về mặt năng lượng.

Tại sao khử mặn lại là "mạch máu" của vùng Vịnh?

Nước là nguồn tài nguyên khan hiếm tại vùng Vịnh do khí hậu khô hạn và lượng mưa thất thường. Các quốc gia trong khu vực này có nguồn nước ngọt tự nhiên cực kỳ hạn chế. Theo báo cáo năm 2020 của Trung tâm Nghiên cứu Vùng Vịnh, nước ngầm kết hợp với nước khử mặn chiếm khoảng 90% tài nguyên nước chính của khu vực.

Tuy nhiên, trong những năm gần đây, do tác động của biến đổi khí hậu khiến chất lượng nước ngầm suy giảm, các quốc gia vùng Vịnh đã phải dựa dẫm nặng nề vào việc khử mặn nước biển – một quy trình tiêu tốn rất nhiều năng lượng – để đáp ứng nhu cầu tiêu dùng.

Hiện có hơn 400 nhà máy khử mặn dọc theo bờ biển Vịnh Ả Rập, trải dài từ Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) đến Kuwait, cung cấp nước cho một trong những khu vực khan hiếm nước nhất thế giới.

Tỷ trọng nước khử mặn trong tiêu dùng tại các quốc gia:

• Kuwait: 90%
• Oman: 86%
• Ả Rập Xê Út: 70% (Quốc gia sản xuất nước khử mặn lớn nhất thế giới)
• UAE: 42%

Theo một nghiên cứu năm 2023 của Trung tâm Ả Rập Washington DC, các quốc gia thành viên Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh (GCC) chiếm khoảng 60% công suất khử mặn toàn cầu, đóng góp gần 40% tổng lượng nước khử mặn trên toàn thế giới.

Ông Naser Alsayed, một nhà nghiên cứu môi trường chuyên về các quốc gia vùng Vịnh, nhận định khử mặn đóng vai trò then chốt trong phát triển kinh tế khu vực. Ông lưu ý rằng sau khi phát hiện ra dầu mỏ vào cuối những năm 1930, nguồn nước ngọt tự nhiên vốn ít ỏi đã không thể đáp ứng được nhu cầu từ sự bùng nổ dân số và các hoạt động kinh tế.

"Vì thế, các nhà máy khử mặn đã được đưa vào vận hành," ông Alsayed chia sẻ với Al Jazeera. Ông cũng nhấn mạnh rằng tầm quan trọng của nước khử mặn trong việc hỗ trợ sự phát triển của vùng Vịnh thường bị đánh giá thấp. "Do đó, việc nhắm mục tiêu hoặc làm gián đoạn các cơ sở này sẽ đẩy sự ổn định kinh tế và tăng trưởng của phần lớn khu vực vào rủi ro nghiêm trọng."

Ông nói thêm: "Thứ hai, khử mặn là nguồn nước ngọt chính của hầu hết các quốc gia GCC, đặc biệt là những nước nhỏ và cực kỳ khan hiếm nước như Bahrain, Kuwait và Qatar. Vì nguồn nước này chủ yếu dùng cho sinh hoạt của con người, nên nó mang tính nhân đạo sâu sắc và thiết yếu để duy trì cuộc sống hàng ngày. Bất kỳ sự gián đoạn nào đối với các cơ sở này đều gây ra tác động đặc biệt lớn đối với người dân."

Mặc dù Iran cũng vận hành các nhà máy khử mặn tại các khu vực ven biển như đảo Qeshm, nhưng quốc gia này sở hữu nhiều hệ thống sông ngòi và đập nước nên không bị phụ thuộc quá mức vào khử mặn như các láng giềng vùng Vịnh.

Hệ quả khi các nhà máy bị tấn công

Sự phụ thuộc quá lớn vào công nghệ khử mặn đã trở thành "gót chân Achilles" của vùng Vịnh trong thời chiến.

Lịch sử đã chứng minh điều này: Trong cuộc Chiến tranh Vùng Vịnh (1990-1991), lực lượng Iraq đã cố tình phá hủy phần lớn công suất khử mặn của Kuwait, gây ra tình trạng thiếu hụt nước trầm trọng.

Tiến sĩ Raha Hakimdavar, chuyên gia thủy văn học tại Đại học Georgetown ở Qatar và Earth Commons, nhận định với Al Jazeera rằng về lâu dài, việc tấn công các nhà máy này còn ảnh hưởng đến sản xuất lương thực nội địa – vốn chủ yếu sử dụng nước ngầm.

"Áp lực từ các nhu cầu thiết yếu cạnh tranh nhau có thể khiến nguồn nước bị chuyển hướng khỏi sản xuất trong nước. Điều này đặc biệt thách thức vì khu vực này vốn đã phụ thuộc cao vào nhập khẩu thực phẩm và đang đối mặt với những rủi ro an ninh lương thực tiềm tàng do những bất ổn tại eo biển Hormuz," bà Hakimdavar phân tích.

Một báo cáo năm 2010 của CIA cũng từng cảnh báo rằng: "Mặc dù mức độ phụ thuộc vào nước khử mặn có sự khác biệt giữa các quốc gia vùng Vịnh, nhưng việc gián đoạn các cơ sở khử mặn ở hầu hết các nước Ả Rập có thể để lại hậu quả nặng nề hơn cả việc mất đi bất kỳ ngành công nghiệp hay hàng hóa nào khác."

Tuy nhiên, theo ông Alsayed, mức độ tác động của một vụ tấn công sẽ tùy thuộc vào kịch bản cụ thể của từng địa phương:

• Ả Rập Xê Út: Là quốc gia ít phụ thuộc vào khử mặn nhất và có không gian địa lý rộng lớn. Các cơ sở bên bờ Biển Đỏ giúp họ có khả năng chống chịu tốt hơn.
• UAE: Có chiến lược an ninh nguồn nước đến năm 2036 với khả năng dự trữ nước trong 45 ngày, giúp họ có các phương án dự phòng khi xảy ra sự cố.
• Qatar, Bahrain và Kuwait: Sẽ chịu ảnh hưởng nặng nề nhất do diện tích nhỏ, phụ thuộc cao độ vào khử mặn và có các kho dự trữ chiến lược hạn chế.

"Tác động đáng kể nhất, theo quan điểm của tôi, là về mặt tâm lý," ông Alsayed nói. "Nước là yếu tố sống còn. Việc nhận diện rủi ro có thể gây ra tâm lý sợ hãi và hoảng loạn, đây là một thách thức lớn trong bối cảnh hiện nay khi chính quyền các nước đang nỗ lực duy trì sự bình ổn."

Làm thế nào để đảm bảo an ninh nguồn nước?

Trong bối cảnh các cuộc tấn công vào hạ tầng dân sự và năng lượng vẫn tiếp diễn, ông Alsayed nhấn mạnh rằng các quốc gia GCC cần phải nhìn nhận an ninh nguồn nước như một vấn đề khu vực thay vì là mối quan tâm riêng lẻ của từng quốc gia.

Bà Hakimdavar cũng cho rằng trong ngắn hạn, không có giải pháp nào có thể thay thế hoàn toàn việc khử mặn tại GCC. Tuy nhiên, bà gợi ý các quốc gia có thể dựa vào các hồ chứa nước chiến lược có khả năng cung cấp cho các thành phố trong nhiều ngày hoặc lâu hơn. Tiếp tục đa dạng hóa hệ thống cung cấp nước và đầu tư vào các nhà máy khử mặn quy mô nhỏ, phân tán chạy bằng năng lượng tái tạo để giảm sự phụ thuộc vào một vài cơ sở tập trung quá lớn.