SmartBox và bài toán giao hàng chặng cuối: Khi giao nhận bớt phụ thuộc vào "điểm hẹn"

Tháo gỡ "điểm nghẽn" trong giao hàng chặng cuối

Trong quá trình phát triển của lĩnh vực logistics, mỗi bưu kiện không đơn thuần là hàng hóa, mà là một nhịp sống, một sự kết nối. Thế nhưng, sự tăng trưởng đáng kể của lĩnh vực này nhờ thương mại điện tử cũng có một điểm nghẽn lớn. Đó là giao hàng chặng cuối – điểm chạm quyết định sự hài lòng của khách hàng.

Tại Việt Nam, quy trình giao nhận truyền thống thường vận hành theo một quy trình: shipper phải giao đến tận tay, và khách hàng phải có mặt tại điểm hẹn. Đây là một trong số nguyên nhân dẫn đến một thực tế: trong khi một shipper Việt Nam trung bình chỉ giao được 70-80 đơn/ngày, thì tại Trung Quốc, con số này có thể lên tới 1.000-1.500 đơn. Sự chênh lệch này không nằm ở tốc độ xe chạy, mà nằm ở thời gian chết, những phút giây chờ đợi khách xuống lấy hàng, những cuộc gọi lỡ và những lần giao lại tốn kém.

Trong nhiều tuyến giao, shipper ở Việt Nam thường phải tiêu tốn rất nhiều ‘thời gian chết’ vì chờ người nhận, gọi lại nhiều lần, hoặc giao lại. Có những thị trường tổ chức điểm nhận tập trung tốt hơn nên số đơn/ngày có thể cao hơn rất nhiều. Điểm khác biệt cốt lõi không nằm ở tốc độ di chuyển, mà nằm ở cách triệt tiêu thời gian chờ.

Như câu chuyện của chị Nguyễn Phương Thúy, một cán bộ tại Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Phú Thọ. Trước đây, mỗi lần shipper gọi điện là một lần chị phải tạm dừng công việc, rời khỏi bàn giấy để xuống cổng cơ quan nhận hàng. Tuy nhiên, từ khi chiếc tủ Viettel SmartBox xuất hiện tại cổng cơ quan, chị Thúy đã có một trải nghiệm hoàn toàn khác: “Giờ đây, khi có thông báo về đơn hàng qua tin nhắn SMS, tôi chỉ cần đến tủ giao nhận thông minh, quét mã QR xác nhận thông tin và thanh toán là có thể nhận hàng nhanh chóng”.

Đó chính là hiện thực của triết lý "3 Any" - Anyone - Anytime – Anywhere (Bất kỳ ai – Bất kỳ lúc nào – Bất kỳ nơi đâu) mà Viettel Post theo đuổi. SmartBox không chỉ là một tủ chứa đồ, mà là hệ thống tự động ứng dụng kết nối vạn vật (IoT), cho phép người dân gửi và nhận hàng 24/7 mà không cần tiếp xúc trực tiếp.

Sự linh hoạt này đã mở rộng sang cả lĩnh vực hành chính công. Tại Trung tâm Phục vụ hành chính công tỉnh Bắc Ninh, những chiếc tủ này cho phép người dân nhận kết quả thủ tục hành chính một cách an toàn, bảo mật ngay cả ngoài giờ làm việc. Thay vì phải chờ đợi, SmartBox đã biến giao nhận thành một “điểm giao” tự do, nơi shipper có thể thả hàng trăm đơn hàng vào tủ chỉ trong vài phút và người nhận có thể lấy hàng bất kỳ lúc nào.

Điểm đáng giá ở đây không chỉ là tiện, mà còn là "giải phóng giờ hành chính" khi dịch vụ công không còn bị khóa trong khung thời gian làm việc.

Chiến lược xã hội hóa hạ tầng logistics

Nếu chỉ dừng lại ở việc lắp đặt vài nghìn chiếc tủ, SmartBox sẽ đơn thuần là một giải pháp công nghệ. Tuy nhiên, trong định hướng dài hạn, đây là nền tảng cho chiến lược xã hội hóa hạ tầng logistics mà Viettel Post đang theo đuổi.

Theo ông Phùng Văn Cường, CEO Viettel Post, logistics về bản chất là đảm bảo dòng chảy hàng hóa trong xã hội. Để phủ sóng mạng lưới này, Viettel Post không chọn cách tự mình phát triển đơn độc. Viettel Post đã xây dựng một mô hình nền tảng tương tự như Grab hay Uber. Trong khi doanh nghiệp tập trung xây dựng "lớp hạ tầng trục" là các trung tâm khai thác và nền tảng công nghệ lõi, thì "lớp hạ tầng nhánh" chính là các bưu cục và tủ SmartBox được mở ra để người dân cùng tham gia đầu tư.

“Ví dụ, một cư dân sống tại chung cư có thể đầu tư khoảng 70-100 triệu đồng để đặt một tủ SmartBox ngay tại sảnh tòa nhà mình. Chiếc tủ này sau đó được kết nối trực tiếp vào mạng lưới vận hành của Viettel Post. Đổi lại, nhà đầu tư có thể nhận mức chia sẻ doanh thu lên tới 80%. Cách làm này không chỉ tạo ra sinh kế cho người dân mà còn giúp mạng lưới của Viettel Post phát triển nhanh. Nếu như trước đây mất 28 năm để chúng tôi tự mở được 1.500 bưu cục, thì chỉ trong 1 năm thực hiện xã hội hóa, Viettel Post đã mở thêm được 700 bưu cục mới”, ông Phùng Văn Cường chia sẻ.

Chiến lược này cũng góp phần giúp doanh nghiệp nội địa nâng cao năng lực cạnh tranh trong bối cảnh thị trường logistics Việt Nam có sự tham gia mạnh của các doanh nghiệp nước ngoài. Với hướng đi của Viettel Post, việc huy động nguồn lực từ cộng đồng, giúp doanh nghiệp nội tăng độ phủ, kiểm soát chi phí và tận dụng sự am hiểu đặc tính địa phương mà doanh nghiệp ngoại khó có thể sao chép.

Tuy nhiên, việc triển khai Smartbox cũng đòi hỏi 2 điều kiện: thứ nhất, Smartbox hiệu quả nhất khi mật độ đơn đủ lớn, vị trí đặt tủ đúng và trải nghiệm mở tủ/COD/ trả hàng mượt; thứ hai, hành vi của người dùng cũng cần thời gian để hình thành.

Theo kế hoạch đến năm 2030, Viettel Post đặt mục tiêu triển khai 50.000 điểm SmartBox trên toàn quốc. Các điểm này sẽ được tích hợp vào hệ sinh thái SmartZone, một mô hình hạ tầng đa tiện ích cho đô thị thông minh. Tại một điểm SmartZone, người dân không chỉ nhận bưu kiện mà còn có thể tích hợp các tiện ích như đổi pin xe máy điện V-Green, giặt mũ bảo hiểm tự động bằng công nghệ Ozone chỉ trong 8 phút, hay nhận thức ăn nóng hổi từ ngăn tủ tích hợp với Grab Food.

Bên cạnh đó, việc tập trung giao hàng tại các điểm cố định cũng hỗ trợ mục tiêu “Bưu chính Xanh” của Viettel Post, khi giúp giảm quãng đường di chuyển của bưu tá, từ đó hạn chế phát thải CO₂ và áp lực giao thông đô thị.

Nhìn theo cách đó, SmartBox có thể xem như một mảnh ghép trong nỗ lực tổ chức lại logistics theo hướng ít chờ đợi hơn và vận hành liền mạch hơn. Khi người dân tham gia vào hạ tầng logistics số, chúng ta có thêm một con đường để rút ngắn khoảng cách về trải nghiệm dịch vụ dù vẫn cần thời gian, mật độ điểm đặt và kỷ luật vận hành để mô hình phát huy hết tác dụng.