Tờ The Wired cho hay màn IPO (phát hành cổ phiếu lần đầu ra công chúng) của SpaceX đang cận kề, mở ra cơ hội lần đầu tiên cho những nhà đầu tư cá nhân nhỏ lẻ được sở hữu một phần của công ty hàng không vũ trụ đình đám và gây tranh cãi nhất hành tinh.
Với mức định giá đang leo thang chóng mặt, một số ước tính thậm chí đã chạm ngưỡng hơn 1.000 tỷ USD, làn sóng kỳ vọng về những khoản lợi nhuận khổng lồ đang lan rộng hơn bao giờ hết.
Tuy nhiên, giữa cơn sốt này, các chuyên gia tài chính vẫn đang phải vật lộn với một bài toán hóc búa: Liệu kinh tế không gian có thực sự mang lại tiền bạc?
Hệ sinh thái thực hay ảo?
Theo The Wired, để công bằng, chúng ta cần thừa nhận rằng có rất nhiều doanh nghiệp đang thực sự kiếm tiền từ các dịch vụ không gian hiện hữu. Từ các vệ tinh quan sát Trái đất, dịch vụ viễn thông cho đến các dịch vụ phóng tên lửa, một hệ sinh thái hoàn chỉnh đã tồn tại ở quỹ đạo thấp của Trái đất (LEO), cung cấp những giá trị vô giá cho đời sống con người.
Nút thắt thực sự nằm ở tham vọng xa hơn của SpaceX: Đưa con người vào không gian sâu, định cư trên Mặt trăng hay tiến xa hơn tới Sao Hỏa. Đây là những mục tiêu dài hạn mà Elon Musk thường xuyên "rao giảng". SpaceX hiện là lực lượng thống trị nền kinh tế không gian, vì vậy nếu ai đó có thể biến giấc mơ này thành tiền, đó chỉ có thể là đế chế của Elon Musk.
Tuy nhiên, các ý tưởng như khai thác khoáng sản từ tiểu hành tinh, chiết xuất nguyên tố đất hiếm trên Mặt trăng hay nghiên cứu dược phẩm trong môi trường vi trọng lực vẫn đang là chủ đề tranh luận gay gắt giữa các chuyên gia về tính khả thi về mặt kinh tế.
Thực tế khắc nghiệt là mọi thứ ở ngoài không gian đều cực kỳ đắt đỏ. Chi phí bị đội lên không chỉ bởi giá vé trên mỗi chuyến tàu vũ trụ, mà còn bởi yêu cầu khắt khe về độ tin cậy, an toàn, giới hạn trọng lượng và sự thiếu hụt khả năng bảo trì. Đó là chưa kể đến việc phải đảm bảo nguồn điện và lá chắn bức xạ vũ trụ.
So với việc nghiên cứu hay khai thác tài nguyên trên mặt đất, không gian là một phương án đắt đỏ một cách phi lý.
Hãy nhìn vào sứ mệnh OSIRIS-REx của NASA: Họ đã chi hơn 1 tỷ USD và mất hàng thập kỷ nỗ lực kỹ thuật chỉ để mang về khoảng 120 gram vật liệu từ một tiểu hành tinh.
Ngay cả khi chúng ta tìm thấy một tiểu hành tinh chứa đầy kim loại quý, việc đưa chúng về Trái đất an toàn với số lượng lớn cũng sẽ vấp phải quy luật cung cầu: Thị trường sẽ ngập lụt và giá trị của số kim loại đó sẽ lao dốc ngay lập tức.
Thế rồi gần đây, các ý tưởng mới như đặt trung tâm dữ liệu AI trong không gian hay điện mặt trời dựa trên không gian đang nổi lên. Lý thuyết cho rằng các trung tâm dữ liệu tiêu tốn quá nhiều điện và nước để làm mát trên Trái đất có thể tận dụng nguồn năng lượng mặt trời dồi dào và nhiệt độ môi trường cực thấp ở ngoài không gian.
Dù vậy, các chuyên gia cảnh báo rằng rác thải vũ trụ và tình trạng quá tải quỹ đạo là những rủi ro hiện hữu. Quan trọng hơn, chưa có công ty nào có một kế hoạch cụ thể và khả thi để thực hiện điều này thành công.
Ngay cả dự án Trạm vũ trụ quốc tế (ISS) (biểu tượng của sự hợp tác không gian) cũng đang đối mặt với tương lai bất định.
Theo kế hoạch ban đầu, các trạm vũ trụ thương mại sẽ thay thế ISS cũ kỹ sau vài năm tới. NASA kỳ vọng thị trường du lịch không gian sẽ bùng nổ để bơm vốn vào lĩnh vực này, nhưng như Joel Montalbano, quyền quản trị viên hỗ trợ của NASA thừa nhận, điều đó đã không xảy ra như kỳ vọng.
Canh bạc đa tầng của SpaceX
Đối với SpaceX, họ không nhất thiết phải thành công ở một mảng duy nhất. Công ty này đang nhúng tay vào quá nhiều lĩnh vực: Từ dịch vụ phóng tên lửa, Internet vệ tinh Starlink cho đến dự án xAI. Canh bạc ở đây là: Liệu một trong những mảng này có đủ lợi nhuận để bù đắp cho những mảng còn lại hay không?
Matthew C. Weinzierl, giáo sư tại Trường Kinh doanh Harvard, nhận định rằng SpaceX đang ở vị thế thống trị đến mức nếu mọi người tin rằng "miếng bánh" không gian sẽ trở nên khổng lồ, SpaceX chắc chắn sẽ chiếm phần lớn nhất vì chính họ đang là người tạo ra miếng bánh đó.
Tuy nhiên, thời gian là một yếu tố quan trọng. "Trong 1.000 năm tới, tôi tin sẽ có một nền kinh tế không gian rực rỡ. Nhưng đó là chuyện của tương lai xa," giáo sư Weinzierl chia sẻ. Còn trong ngắn hạn từ 5 đến 10 năm tới, triển vọng thương mại hóa ngoài quỹ đạo thấp của Trái đất vẫn là một dấu hỏi lớn.
Trong khi chờ đợi những bước đột phá, các hợp đồng với Chính phủ vẫn là nguồn thu chính và ổn định. Dịch vụ Starlink và tên lửa Falcon 9 của SpaceX hiện đã đan xen sâu sắc với lĩnh vực quốc phòng của Mỹ. Điều này mang lại một mức "đáy" an toàn cho công ty.
Khác với các nhà thầu quốc phòng truyền thống như Boeing hay Lockheed Martin, SpaceX sở hữu sự tích hợp dọc đáng kinh ngạc: Họ kiểm soát từ việc phóng đến sản xuất tàu đi lên vũ trụ.
Tuy nhiên, khi trở thành công ty đại chúng, SpaceX sẽ phải đối mặt với áp lực từ cổ đông - những người thường thiếu kiên nhẫn hơn Chính phủ và luôn đòi hỏi kết quả kinh doanh hàng quý.
Mọi thông tin tài chính của SpaceX hiện vẫn rất mập mờ. Họ nói Starlink đang có lãi, nhưng lãi bao nhiêu? Starship tốn bao nhiêu để phát triển và làm sao để thu hồi vốn? Không ai biết chắc chắn.
Màn IPO này sẽ là lần đầu tiên các chuyên gia được thực sự nhìn vào "ruột gan" tài chính của SpaceX. Nhà đầu tư khi mua cổ phiếu SpaceX không chỉ mua một mã chứng khoán theo phong trào mà đang mua một phần tương lai của nhân loại. Khi đó, thị trường có thể sẽ không còn kiên nhẫn với những lời hứa của tỷ phú giàu nhất hành tinh.
"Bất kỳ ai đầu tư vào SpaceX đều phải hiểu rằng đó không phải là loại tài sản ngắn hạn mà họ nghĩ rằng mình đang mua”, giáo sư Weinzierl cảnh báo.
*Nguồn: The Wired, CNET
.jpg "VinFast đón tin vui trong đêm ngay trước thời điểm tỷ phú Phạm Nhật Vượng gặp gỡ cổ đông")
