Phát triển hạ tầng năng lượng thông minh: cần đồng bộ vốn, công nghệ và cơ chế chính sách

Báo Điện tử Tiếng nói Việt Nam (VOV) vừa tổ chức Diễn đàn Phát triển hạ tầng năng lượng thông minh với sự tham gia của nhiều đại diện có chuyên môn cao nhằm trao đổi các giải pháp bảo đảm an ninh năng lượng, thúc đẩy chuyển dịch năng lượng và phát triển hạ tầng điện hiện đại trong giai đoạn mới. 

Phát biểu khai mạc diễn đàn, ông Phạm Mạnh Hùng, Phó Tổng Giám đốc Đài Tiếng nói Việt Nam cho biết; Việt Nam đang hướng tới mục tiêu trở thành quốc gia đang phát triển có công nghiệp hiện đại và trở thành nước phát triển có thu nhập cao vào năm 2045.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, hạ tầng năng lượng cần đi trước một bước, bảo đảm cung ứng điện ổn định, an toàn và đáp ứng nhu cầu tăng trưởng ngày càng cao của nền kinh tế. 

Theo ông Hùng, Nghị quyết số 70-NQ/TW của Bộ Chính trị về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến 2030, tầm nhìn đến 2045 đã xác định rõ yêu cầu xây dựng hệ thống năng lượng quốc gia đồng bộ, hiện đại và thông minh, tạo đột phá trong khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Cùng với Luật Điện lực năm 2024, Quy hoạch điện VIII điều chỉnh và các cơ chế, chính sách liên quan, Việt Nam đang có những nền tảng quan trọng để thúc đẩy quá trình chuyển dịch năng lượng và phát triển hạ tầng năng lượng thế hệ mới. 

Hạ tầng năng lượng không còn chỉ là nhà máy điện hay đường dây truyền tải, mà phải trở thành hạ tầng thông minh, vận hành trên nền tảng dữ liệu, công nghệ số và các giải pháp đổi mới sáng tạo

Ông Phạm Mạnh Hùng, Phó Tổng Giám đốc Đài Tiếng nói Việt Nam

Nhu cầu vốn đầu tư hàng trăm tỷ USD cho hạ tầng điện 

Tại diễn đàn, ông Nguyễn Xuân Bắc, Phó Vụ trưởng Vụ Tín dụng các ngành kinh tế, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam cho biết phát triển hạ tầng điện đang trở thành một trong những yêu cầu cấp thiết nhằm bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia và tạo nền tảng cho mục tiêu tăng trưởng kinh tế cao trong những năm tới. 

Theo Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, giai đoạn 2021-2030, tổng nhu cầu vốn đầu tư cho các dự án nguồn điện và lưới điện truyền tải ước khoảng 134,7 tỷ USD, trong đó nguồn điện cần khoảng 119,8 tỷ USD và lưới điện khoảng 14,9 tỷ USD. Giai đoạn 2031-2050, nhu cầu vốn dự kiến tăng lên từ 399,2 tỷ USD đến 523,1 tỷ USD. 

Bên cạnh yêu cầu bảo đảm đủ điện cho phát triển kinh tế, Việt Nam còn phải thực hiện các cam kết giảm phát thải khí nhà kính và mục tiêu phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050. Điều này kéo theo nhu cầu đầu tư rất lớn vào các dự án điện gió, điện mặt trời, điện khí LNG, hệ thống lưu trữ năng lượng và lưới điện thông minh. 

Theo đại diện Ngân hàng Nhà nước, trong bối cảnh ngân sách nhà nước và nguồn lực doanh nghiệp còn hạn chế, tín dụng ngân hàng tiếp tục là một trong những kênh dẫn vốn quan trọng đối với ngành điện. Hiện dư nợ tín dụng đối với lĩnh vực sản xuất, phân phối điện, khí đốt, nước nóng, hơi nước và điều hòa không khí chiếm khoảng 3% tổng dư nợ nền kinh tế. 

“Vốn tín dụng ngân hàng tiếp tục là một trong những nguồn lực tài chính chủ lực cho phát triển hạ tầng điện, góp phần bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia và tạo nền tảng cho mục tiêu tăng trưởng kinh tế cao trong giai đoạn tới”, ông Nguyễn Xuân Bắc cho biết. 

Thực tế, nhiều công trình năng lượng trọng điểm quốc gia đã nhận được sự tham gia tài trợ vốn của hệ thống ngân hàng như Thủy điện Sơn La, Thủy điện Lai Châu, Nhà máy Nhiệt điện Quảng Trạch 1 hay dự án đường dây 500kV Quảng Trạch - Phố Nối. 

Đối với lĩnh vực năng lượng sạch, dư nợ tín dụng xanh hiện đạt hơn 270 nghìn tỷ đồng, phản ánh xu hướng dịch chuyển dòng vốn vào các dự án điện gió, điện mặt trời, điện sinh khối và các lĩnh vực phát triển bền vững. 

Tuy nhiên, theo ông Bắc, quá trình huy động vốn cho ngành điện vẫn gặp nhiều khó khăn khi phần lớn dự án có quy mô đầu tư lớn, thời gian hoàn vốn kéo dài, trong khi các vướng mắc về giải phóng mặt bằng, thủ tục đầu tư, cơ chế giá điện và khung pháp lý vẫn ảnh hưởng đến khả năng thu xếp vốn của nhà đầu tư và tổ chức tín dụng. 

Chuyển dịch năng lượng không chỉ là câu chuyện của nguồn điện 

Từ góc độ xu hướng phát triển toàn cầu, ông Nguyễn Đình Thọ, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường cho rằng năng lượng tái tạo đang trở thành xu hướng chủ đạo trong quá trình chuyển dịch năng lượng trên thế giới. Tuy nhiên, thách thức hiện nay không chỉ nằm ở công nghệ mà còn ở khả năng tiếp cận nguồn lực tài chính và bảo đảm tính công bằng trong quá trình chuyển đổi. 

Theo ông Thọ, dòng vốn đầu tư năng lượng toàn cầu đang đạt mức kỷ lục nhưng phân bổ chưa đồng đều. Phần lớn nguồn vốn tập trung tại Mỹ, châu Âu và Trung Quốc, trong khi các quốc gia đang phát triển chỉ tiếp cận được tỷ trọng rất nhỏ. Điều này khiến nhiều nền kinh tế phải đối mặt với bài toán vừa thúc đẩy chuyển đổi năng lượng, vừa bảo đảm chi phí phù hợp cho người dân và doanh nghiệp. 

“Chuyển dịch năng lượng không chỉ là phát triển năng lượng tái tạo mà còn phải bảo đảm người dân có khả năng tiếp cận năng lượng với chi phí hợp lý và doanh nghiệp vẫn duy trì được năng lực cạnh tranh”, ông Thọ nhấn mạnh. 

Ông cũng cho rằng sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI), trung tâm dữ liệu và quá trình số hóa nền kinh tế đang tạo ra nhu cầu điện năng ngày càng lớn, đặt thêm áp lực lên hệ thống điện tại nhiều quốc gia. Trong bối cảnh đó, thách thức lớn không nằm ở tiềm năng phát triển điện gió hay điện mặt trời mà ở khả năng hấp thụ, lưu trữ, truyền tải và vận hành hệ thống điện. 

Theo ông Thọ, nếu không phát triển đồng bộ hạ tầng truyền tải, hệ thống lưu trữ năng lượng và lưới điện thông minh, nguy cơ xảy ra tình trạng nơi thừa điện, nơi thiếu điện hoặc không khai thác hết công suất của các dự án năng lượng tái tạo sẽ tiếp tục diễn ra. 

Bên cạnh việc phát triển nguồn điện mới, ông Thọ cho rằng Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế giá điện, hợp đồng mua bán điện, cơ chế chia sẻ rủi ro và các chính sách thu hút nguồn vốn dài hạn nhằm tạo nền tảng cho quá trình chuyển đổi năng lượng bền vững. 

Trong bối cảnh nhu cầu điện tiếp tục gia tăng và mục tiêu phát thải ròng bằng "0" vào năm 2050 đang đặt ra những yêu cầu mới, việc phát triển đồng bộ nguồn điện, lưới truyền tải, hệ thống lưu trữ, hạ tầng số cùng các cơ chế huy động vốn dài hạn được xem là chìa khóa để xây dựng hệ thống năng lượng hiện đại, an toàn và bền vững.