Nga ngỏ ý giúp xây metro: Hà Nội sẽ có những "cung điện dưới lòng đất"?

Cách đây gần nửa thế kỷ, khi Việt Nam bước vào giai đoạn tái thiết sau chiến tranh, Liên Xô đã góp sức xây dựng Thủy điện Hòa Bình – công trình không chỉ mang ý nghĩa về năng lượng mà còn trở thành biểu tượng của tình hữu nghị giữa hai dân tộc.

Nhiều thập kỷ sau, những cái tên như Vietsovpetro tiếp tục nối dài dấu ấn hợp tác ấy.

Ngày nay, khi Hà Nội đứng trước bài toán phát triển hàng trăm kilomet đường sắt đô thị để giải quyết áp lực giao thông và định hình diện mạo của một đô thị hiện đại, phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại phiên thảo luận tổ của Quốc hội sáng 4/8 đã thu hút sự chú ý: Liên bang Nga cũng ngỏ ý muốn giúp Hà Nội xây dựng hệ thống metro như một biểu tượng của tình hữu nghị giữa hai nước.

Công nghệ hiện đại của nhà ga Nga

Nếu nhìn vào lịch sử phát triển đường sắt đô thị trên thế giới, việc Nga được nhắc đến không phải là điều ngẫu nhiên.

Trong gần một thế kỷ qua, Moscow đã xây dựng một trong những hệ thống metro lớn và hiện đại nhất thế giới, nơi công nghệ, kỹ thuật và kiến trúc được phát triển song song.

Theo Metro Moscow, tính đến năm 2026, mạng lưới này có 306 nhà ga với tổng chiều dài hơn 500 km, phục vụ trên 8 triệu lượt hành khách mỗi ngày.

Chỉ trong 6 tháng đầu năm 2026, hệ thống đã ghi nhận hơn 1,2 tỷ lượt đi, tăng khoảng 2% so với cùng kỳ năm trước.

Đây cũng là một trong những hệ thống metro có tốc độ mở rộng nhanh nhất thế giới trong hơn một thập kỷ qua.

Điểm mạnh của Metro Moscow không nằm ở một công nghệ đơn lẻ mà là một hệ sinh thái hoàn chỉnh.

Ngay từ giai đoạn thiết kế, các dự án mới đã ứng dụng mô hình thông tin công trình (BIM) và Digital Twin (bản sao số) để mô phỏng toàn bộ kết cấu nhà ga, đường hầm và hệ thống kỹ thuật trước khi thi công.

Trong quá trình vận hành, Trung tâm Điều phối Thống nhất theo dõi hoạt động của toàn bộ mạng lưới theo thời gian thực, giúp xử lý sự cố nhanh, tối ưu khoảng cách giữa các đoàn tàu và duy trì độ đúng giờ gần như tuyệt đối.

Triết lý phát triển của Moscow là mở rộng quy mô phải song hành với hiện đại hóa công nghệ. Chia sẻ về quá trình này, Phó Thị trưởng Moscow phụ trách Giao thông Maxim Liksutov cho biết: 

"Điều quan trọng là hệ thống tàu điện ngầm phải đáp ứng được lượng hành khách lớn, hoạt động ổn định và thông suốt, đồng thời đảm bảo việc đi lại luôn thoải mái và an toàn nhất có thể.

Theo chỉ đạo của Thị trưởng Moscow Sergei Sobyanin, chúng tôi đang phát triển mạng lưới và hiện đại hóa dịch vụ một cách có hệ thống.

Trong 10 năm qua, số lượng ga đã tăng từ 182 lên 306, bao gồm cả Tuyến Trung tâm Moscow, và tỷ lệ tàu hiện đại đã đạt 80%. Nhờ Trung tâm Điều phối Thống nhất, chúng tôi duy trì được 99,9% lịch trình".

Những con số trên cho thấy Moscow không chỉ mở rộng mạng lưới mà còn đầu tư đồng bộ vào đội tàu, hệ thống tín hiệu, điều hành và chuyển đổi số.

Trong hơn một thập kỷ qua, thành phố đã xây thêm hơn 120 ga mới, đồng thời thay thế phần lớn đội tàu cũ bằng các đoàn tàu thế hệ mới, hướng tới mục tiêu xây dựng một hệ thống metro có khả năng phục vụ lượng hành khách rất lớn nhưng vẫn duy trì hiệu quả vận hành ở mức cao.

Những nhà ga nguy nga như cung điện

Bên cạnh công nghệ, kiến trúc cũng là yếu tố tạo nên thương hiệu Metro Moscow.

Từ khi tuyến đầu tiên khai trương năm 1935, nhiều nhà ga được thiết kế như những "cung điện dưới lòng đất", sử dụng đá cẩm thạch, đá granite, tranh khảm, phù điêu, tượng đồng và những chùm đèn pha lê đồ sộ.

Các ga như Komsomolskaya, Mayakovskaya, Novoslobodskaya hay Ploshchad Revolyutsii không chỉ là điểm trung chuyển mà còn trở thành những công trình kiến trúc nổi tiếng của nước Nga.

Đến nay, triết lý ấy vẫn được duy trì. Các nhà ga mới được thiết kế theo chủ đề riêng, kết hợp công nghệ hiện đại với bản sắc kiến trúc, trong khi nhiều ga lịch sử tiếp tục được bảo tồn và phục dựng.

Vẻ đẹp ấy từng được National Geographic khắc họa bằng những câu chữ giàu hình ảnh.

Theo tạp chí này, mỗi ngày, người dân Moscow "di chuyển đều đặn như đồng hồ qua một mê cung ngầm chứa đầy những kho báu".

Dưới những mái vòm bằng đá cẩm thạch, các bức tranh khảm dát vàng, tượng đồng và đèn chùm pha lê, hành khách không chỉ đi từ ga này sang ga khác mà còn như bước qua từng lát cắt của lịch sử nước Nga.

National Geographic cho rằng, khác với nhiều hệ thống giao thông công cộng mang tính thực dụng trên thế giới, Metro Moscow vẫn giữ triết lý "mang những cung điện đến với người dân".

Reuters cũng mở đầu bài viết vào năm 2025 nhân dịp Metro Moscow tròn 90 năm hoạt động bằng nhận định: "Có lẽ những công trình kiến trúc đẹp nhất của Moscow lại nằm sâu dưới lòng đất."

Hãng tin mô tả hệ thống metro là "viên ngọc quý" của thủ đô Nga, nơi những mái vòm, sàn đá cẩm thạch, tranh khảm và tượng điêu khắc không chỉ tạo nên một không gian nghệ thuật độc đáo mà còn song hành với một trong những mạng lưới giao thông công cộng hiệu quả nhất châu Âu.

Từ dòng điện, giếng dầu đến những đoàn tàu dưới lòng đất

Trong lịch sử quan hệ Việt Nam - Nga, mỗi giai đoạn đều gắn với một lĩnh vực hợp tác mang tính biểu tượng.

Những năm 1980 là Thủy điện Hòa Bình. Khi công trình được khởi công năm 1979 với sự hỗ trợ của Liên Xô, đây là nhà máy thủy điện lớn nhất Đông Nam Á thời điểm đó.

Gần 1.000 chuyên gia Liên Xô đã tham gia thiết kế, thi công và đào tạo đội ngũ kỹ sư Việt Nam.

Đến nay, trên công trình vẫn còn Tượng đài Hữu nghị Việt Nam - Liên bang Nga, ghi nhớ những kỹ sư và công nhân hai nước đã cùng xây dựng dự án.

Những năm sau đó, trọng tâm hợp tác chuyển sang năng lượng với Liên doanh Vietsovpetro.

Thành lập năm 1981, liên doanh này đã khai thác hơn 260 triệu tấn dầu, trên 35 tỷ m³ khí, đóng góp hàng chục tỷ USD cho ngân sách Việt Nam và trở thành một trong những dự án hợp tác kinh tế thành công nhất giữa hai nước.

Ngày nay, bối cảnh đã khác. Việt Nam không còn thiếu điện như bốn thập kỷ trước, cũng không còn đặt ưu tiên hàng đầu vào khai thác tài nguyên.

Thách thức lớn nhất của các đô thị lại nằm ở hạ tầng giao thông, ùn tắc và nhu cầu phát triển bền vững.

Chính vì vậy, việc Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cho biết phía Nga ngỏ ý muốn giúp Hà Nội xây dựng hệ thống metro như một biểu tượng của tình hữu nghị giữa hai nước mang nhiều ý nghĩa hơn một đề nghị hợp tác thông thường.

Khác với các công trình năng lượng hay công nghiệp trước đây, metro là hạ tầng gắn trực tiếp với đời sống đô thị.

Mỗi ngày, hàng triệu người có thể sử dụng hệ thống này để đi học, đi làm và kết nối với thành phố. Nếu các dự án hợp tác được triển khai trong tương lai, dấu ấn của quan hệ Việt - Nga sẽ không còn chỉ hiện diện ở những nhà máy hay giàn khoan ngoài khơi, mà có thể xuất hiện ngay trong nhịp sống thường nhật của một đô thị hiện đại.

Dĩ nhiên, từ một lời bày tỏ mong muốn đến một dự án cụ thể vẫn còn một khoảng cách.

Một tuyến metro cần trải qua quá trình nghiên cứu, thu xếp nguồn vốn, lựa chọn công nghệ, đàm phán và phê duyệt đầu tư trước khi có thể khởi công.

Tuy nhiên, việc xây dựng hạ tầng giao thông đô thị lần đầu được lãnh đạo  Đảng và Nhà nước nhắc đến như một biểu tượng của tình hữu nghị cho thấy hợp tác Việt - Nga đang mở ra một chương mới, phù hợp hơn với nhu cầu phát triển của thế kỷ XXI.