Bắc Cực từng được xem là vùng đất băng giá xa xôi, khắc nghiệt và gần như nằm ngoài các tuyến giao thương chính của thế giới. Nhưng khi băng tan nhanh hơn, khu vực này đang trở thành một trong những điểm nóng chiến lược lớn nhất thế kỷ 21.
Bên dưới lớp băng và đáy biển Bắc Băng Dương là trữ lượng dầu khí khổng lồ, trong khi phía trên là các tuyến hàng hải có thể rút ngắn đáng kể quãng đường vận chuyển giữa châu Á và châu Âu.
Theo Atlantic Council, Bắc Cực ước tính nắm giữ khoảng 90 tỷ thùng dầu, tương đương 16% lượng dầu chưa được phát hiện trên toàn cầu. Khu vực này còn có khoảng 47,3 nghìn tỷ mét khối khí tự nhiên và 44 tỷ thùng khí tự nhiên hóa lỏng.
Đáng chú ý, khoảng 84% số tài nguyên này nằm ngoài khơi, dưới đáy Bắc Băng Dương. Điều đó khiến Bắc Cực không chỉ là câu chuyện khí hậu, mà còn là bài toán năng lượng, hàng hải và quân sự.
Băng Bắc Cực tan chảy đang làm thay đổi toàn bộ cục diện. Tuyến Tây Bắc đã kéo dài mùa đi biển từ 2 tháng lên 4 tháng mỗi năm, trong khi Tuyến biển phương Bắc dọc bờ biển Nga hiện có thể khai thác trong khoảng 6 tháng. Khi băng rút đi, Bắc Cực không còn là rào chắn tự nhiên, mà dần trở thành hành lang hàng hải mới, biên giới năng lượng mới và vùng cạnh tranh quyền lực mới.
Tuyến đường ngắn hơn, kho dầu khí lớn hơn
Giá trị chiến lược của Bắc Cực không chỉ nằm dưới lòng đất hay đáy biển, mà còn nằm ở vị trí địa lý. Khi các tuyến đường qua vùng cực trở nên thông thoáng hơn, khoảng cách vận tải biển từ Thượng Hải đến Hamburg có thể giảm từ khoảng 21.000 km qua kênh đào Suez xuống còn 15.000 km qua Bắc Cực.
Mức rút ngắn này đồng nghĩa với tiết kiệm thời gian, nhiên liệu và chi phí logistics trên một trong những trục thương mại lớn nhất thế giới. Trong bối cảnh thương mại toàn cầu thường xuyên chịu sức ép bởi tắc nghẽn cảng biển, xung đột khu vực và tranh chấp hàng hải, Bắc Băng Dương được nhìn nhận như một lựa chọn thay thế ngày càng hấp dẫn cho vận tải hàng hóa giữa châu Á và châu Âu.
Điểm quyết định là bên dưới chính tuyến đường đang mở ra đó là những nguồn tài nguyên mà nhiều cường quốc muốn kiểm soát. Lớp băng từng khiến việc đi lại và khai thác trở nên gần như bất khả thi nay đang rút lui, để lộ khả năng tiếp cận dầu mỏ, khí đốt, khoáng sản, cáp ngầm và các hành lang hạ tầng dưới biển trong tương lai.
Nga hiện là quốc gia có lợi thế địa lý lớn nhất tại Bắc Cực. Khoảng một nửa bờ biển Bắc Băng Dương thuộc về Nga, bao gồm phần lớn Tuyến biển phương Bắc - con đường ngắn nhất hiện nay nối châu Âu với Đông Á qua phía bắc. Không chỉ nắm lợi thế tự nhiên, Moscow còn tìm cách mở rộng yêu sách chủ quyền kinh tế xuống tận đáy đại dương.
Năm 2001, Nga nộp lên Liên Hợp Quốc yêu sách mở rộng thềm lục địa dựa trên Điều 76 của Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển. Moscow lập luận rằng sống núi Lomonosov là phần kéo dài tự nhiên của thềm lục địa Nga. Nếu được chấp nhận, yêu sách này có thể đặt vùng đáy biển rộng khoảng 1,2 triệu km2 ở trung tâm Bắc Cực dưới quyền chủ quyền kinh tế của Nga.
Trong khi chờ quyết định cuối cùng, Nga đã tăng tốc củng cố hiện diện ở vùng cực bắc. Nước này duy trì khoảng 40 tàu phá băng đang hoạt động, trong đó có 14 tàu chạy bằng năng lượng hạt nhân. Moscow cũng tái kích hoạt các căn cứ quân sự ở Siberia và trên các đảo Bắc Cực, đồng thời đưa vào vận hành tàu phá băng hạt nhân Ural, dài 209 mét và có khả năng phá lớp băng dày 4 mét.
Trung Quốc không có bờ biển Bắc Cực nhưng vẫn muốn có chỗ đứng
Khác với Nga, Trung Quốc không có đường bờ biển ở Bắc Cực. Tuy nhiên, Bắc Kinh vẫn quyết định định vị mình là một bên tham gia chính trị và kinh tế tại khu vực này.
Năm 2018, Trung Quốc công bố Sách trắng về Bắc Cực, trong đó tự gọi mình là “quốc gia cận Bắc Cực”. Đây không phải là một khái niệm có cơ sở chính thức trong luật quốc tế, nhưng được Bắc Kinh dùng để bảo vệ lợi ích lâu dài ở vùng cực bắc.
Động lực của Trung Quốc vừa mang tính kinh tế, vừa mang tính chiến lược. Là nước nhập khẩu dầu khí lớn nhất thế giới, Trung Quốc phụ thuộc nặng nề vào các tuyến hàng hải đi qua những khu vực do các cường quốc đối thủ giám sát hoặc có ảnh hưởng. Một tuyến đường Bắc Cực ngắn hơn và ít phụ thuộc hơn vào các điểm nghẽn như kênh đào Suez rõ ràng có ý nghĩa lớn đối với an ninh năng lượng và thương mại của Bắc Kinh.
Do đó, Trung Quốc đã đầu tư vào tàu phá băng, công nghệ vùng cực, hạ tầng tại miền bắc Na Uy, Greenland và Nga, cũng như tài trợ cho các dự án khí tự nhiên hóa lỏng của Nga tại Bắc Cực. Hợp tác Trung - Nga đã công khai bao gồm cả Bắc Cực, qua đó củng cố sự hiện diện của Trung Quốc tại một khu vực mà nước này không có nền tảng địa lý trực tiếp.
Trong khi Nga có lợi thế địa lý và Trung Quốc tăng tốc đầu tư, Mỹ lại bị xem là tụt lại về năng lực hoạt động vùng cực. Sự mất cân bằng thể hiện rõ trong đội tàu phá băng: Nga có khoảng 40 chiếc, còn Mỹ chỉ có 2 chiếc. Trong đó, Polar Star đã hoạt động từ năm 1976 và phải kéo dài tuổi thọ sử dụng.
Điểm yếu này càng nhạy cảm hơn khi Washington và Ottawa vẫn chưa giải quyết xong tranh chấp lâu năm về Tuyến Tây Bắc. Canada coi tuyến này là vùng nội thủy của mình. Mỹ lại xem đây là eo biển hàng hải quốc tế, nghĩa là tàu thuyền, kể cả tàu quân sự, có quyền đi lại theo cách rộng hơn. Đây không chỉ là khác biệt pháp lý, mà còn liên quan trực tiếp đến chủ quyền, hiện diện hải quân và quyền kiểm soát một tuyến đường có thể trở thành trung tâm thương mại toàn cầu.
Khoảng trống quyền lực
Trong nhiều năm, Hội đồng Bắc Cực là diễn đàn chính để các nước xử lý vấn đề khoa học, môi trường và hợp tác khu vực. Được thành lập năm 1996, cơ chế này gồm Nga, Mỹ, Canada, Na Uy, Đan Mạch, Phần Lan, Thụy Điển và Iceland. Tuy nhiên, từ tháng 3/2022, sau khi Nga mở chiến dịch quân sự đặc biệt tại Ukraine, 7 thành viên còn lại đã đình chỉ tham gia các cuộc họp do Nga chủ trì.
Năm 2023, chức chủ tịch luân phiên được chuyển cho Na Uy, nhưng Nga vẫn là thành viên có quyền phủ quyết trong các quyết định đồng thuận.
Trên thực tế, Hội đồng Bắc Cực vẫn tồn tại về mặt hình thức nhưng đã mất phần lớn năng lực điều phối thực chất. Khoảng trống này xuất hiện đúng lúc khu vực cần các quy tắc rõ ràng về khai thác tài nguyên, tuyến hàng hải, ứng phó tai nạn, tìm kiếm cứu nạn và bảo vệ môi trường.
Các mô hình khí hậu mới nhất cho thấy Bắc Cực có thể trải qua mùa hè đầu tiên không còn băng trước năm 2050, thậm chí trước năm 2030 trong kịch bản ấm lên nhanh hơn. Khi băng mùa hè biến mất, những tuyến đường hiện chỉ khai thác theo mùa có thể trở nên dễ tiếp cận hơn nhiều. Các tài nguyên từng bị khóa dưới lớp băng vĩnh cửu cũng có khả năng được khai thác về mặt kỹ thuật.
Nghịch lý nằm ở chỗ chính hiện tượng ấm lên do đốt nhiên liệu hóa thạch lại mở đường cho việc khai thác thêm dầu khí ở Bắc Cực.
Cuộc cạnh tranh này đã vượt khỏi phạm vi tuyên bố ngoại giao. Nga từng tổ chức các cuộc tập trận với hơn 150.000 binh sĩ vào năm 2019. Trung Quốc và Nga tiến hành tuần tra hải quân chung tại Bắc Cực năm 2023. NATO lập Trung tâm Chỉ huy Bắc Cực vào năm 2024. Băng đang tan, các tuyến đường đang mở, còn các cường quốc đã bắt đầu dàn quân cho một ván cờ dài hơi ở cực bắc thế giới.
Theo CPG
.png "Lịch chốt quyền cổ tức tuần 8-12/6: Novaland \"lăn chốt\", cổ tức tiền mặt cao nhất 25%"){kind=avatar}
