Lợi nhuận 'bốc hơi' 90%, nhà đầu tư bị coi thường, gạt bỏ quyền lợi: Một đế chế đồng hồ nổi tiếng đứng trước 'tử huyệt' lớn chưa từng có

Cảnh tượng hỗn loạn điên cuồng đã diễn ra từ New York đến Zurich, Paris và Tokyo vào tháng 5 vừa qua, khi hàng nghìn nhà sưu tập và giới đầu cơ chấp nhận xếp hàng suốt nhiều ngày chỉ để tranh giành những chiếc đồng hồ bỏ túi sặc sỡ.

Các cuộc ẩu đả bạo lực đã diễn ra, nhiều cửa hàng buộc phải đóng cửa khẩn cấp và cảnh sát đã phải dùng đến hơi cay ở ít nhất một thành phố để giải tán đám đông đang cuồng loạn tìm cách chạm tay vào Royal Pop - siêu phẩm hợp tác giữa Swatch và Audemars Piguet.

Cơn sốt này là một lời nhắc nhở đanh thép rằng: hiếm có tập đoàn nào trên thế giới hiểu được nghệ thuật thổi giá truyền thông (hype) tốt hơn Swatch Group của Thụy Sĩ. Thế nhưng, đằng sau lớp vỏ bọc hào nhoáng của nhà sản xuất đồng hồ lớn nhất hành tinh - thực thể sở hữu 16 thương hiệu trải dài từ những chiếc Swatch nhựa giá 50 USD cho đến các tuyệt tác Breguet cao cấp có giá hàng chục nghìn USD - tập đoàn này đang phải đối mặt với một trong những giai đoạn đen tối và thách thức nhất trong lịch sử.

Lợi nhuận bốc hơi 90% và vết nứt trong cấu trúc quản trị

Sức khỏe tài chính của Swatch Group đang rơi vào tình trạng báo động đỏ. Lợi nhuận ròng của tập đoàn đã lao dốc không phanh gần 90%, xuống chỉ còn vỏn vẹn 25 triệu Franc Thụy Sĩ (khoảng 32 triệu USD) vào năm 2025, sau khi đã bốc hơi 75% vào năm trước đó. Sự tăng giá phi mã của đồng Franc Thụy Sĩ đang bóp nghẹt biên lợi nhuận của hãng (vốn đã giảm hơn một nửa vào năm ngoái), trong khi cuộc suy thoái của phân khúc hàng xa xỉ tại các thị trường chủ lực như Trung Quốc đang giáng đòn mạnh vào doanh số. 

Sự sa sút thảm hại về mặt tài chính tại công ty do gia tộc kiểm soát này đã làm bùng nổ làn sóng phẫn nộ và cảm giác bị tước đoạt quyền lực của các nhà đầu tư đại chúng. Nhiều người thẳng thắn cáo buộc rằng mô hình dị biệt của Swatch đang coi các nhà đầu tư thiểu số như những kẻ quấy rối hơn là những người đồng sở hữu doanh nghiệp.

“Ngay lúc này, đang có một sự coi thường và gạt bỏ hoàn toàn quyền lợi của các nhà đầu tư thiểu số,” ông Steven Wood, Giám đốc điều hành của quỹ GreenWood Investors (Mỹ), lên tiếng chỉ trích. Ông Wood đã liên tục đấu tranh từ năm 2024 để đòi lại tiếng nói cho các nhà đầu tư bên ngoài trong hội đồng quản trị của tập đoàn và hiện đang chính thức khởi kiện Swatch ra tòa.

Cơ cấu quyền lực của Swatch vẫn nằm quyền kiểm soát tuyệt đối của gia tộc Hayek thông qua cấu trúc cổ phiếu hai tầng. Tổng giám đốc điều hành Nick Hayek và Chủ tịch Hội đồng quản trị Nayla Hayek chính là con trai và con gái của nhà sáng lập huyền thoại Nicolas Hayek - người từng đưa ra câu nói mỉa mai nổi tiếng rằng công ty của ông bán đồng hồ, chứ không bán cổ phiếu.

“Đây là một trong những cấu trúc quản trị tồi tệ nhất mà chúng tôi từng chứng kiến tại Thụy Sĩ,” ông Vincent Kaufmann, Giám đốc điều hành của Ethos, một tổ chức phi lợi nhuận được thành lập bởi các quỹ hưu trí Thụy Sĩ, nhận định. Ông bổ sung thêm rằng sự thống trị tuyệt đối của gia tộc Hayek trong hội đồng quản trị đồng nghĩa với việc hoàn toàn không có bất kỳ một sự giám sát độc lập mang tính thực chất nào đối với các hoạt động của công ty.

Biểu tượng quốc gia và triết lý kinh tế dị biệt

Tuy nhiên, đối với phần lớn người dân Thụy Sĩ, Swatch Group vẫn sở hữu một vị trí vô cùng đặc biệt, ngay cả khi cổ phiếu của hãng là một khoản đầu tư gây thất vọng lớn. Họ vẫn vẹn nguyên ký ức về việc vào đầu thập niên 1980, nhà sáng lập Nicolas Hayek đã đơn thương độc mã cứu sống toàn bộ ngành công nghiệp đồng hồ của quốc gia này khỏi làn sóng càn quét của dòng đồng hồ chạy pin giá rẻ từ châu Á. Bước đi xoay chuyển cục diện đó cho đến nay vẫn được ca ngợi là một trong những cuộc giải cứu công nghiệp vĩ đại nhất của châu Âu.

“Họ không kiếm được nhiều tiền là vì Nick Hayek đang nỗ lực bảo vệ công ăn việc làm cho người dân Thụy Sĩ,” một cổ đông nội địa lâu năm bày tỏ sự ngưỡng mộ với người đứng đầu tập đoàn.

Tập đoàn này liên tục tài trợ cho các sự kiện thể thao lớn và ăn sâu vào văn hóa đại chúng. Hệ sinh thái sản xuất trải dài khắp Thụy Sĩ với hơn 150 nhà máy chế tác, trở thành niềm tự hào công nghiệp của quốc gia. Gia tộc Hayek từ lâu luôn bảo vệ quan điểm rằng việc quá tập trung vào các mục tiêu tài chính ngắn hạn và tối đa hóa giá trị cho cổ phiếu là hoàn toàn sai lệch và không phù hợp trong một ngành công nghiệp phụ thuộc nặng nề vào kỹ nghệ và tay nghề thủ công của nghệ nhân. 

Trong một thông báo chính thức, Swatch Group còn khẳng định nếu không có hệ thống sản xuất nội địa và lực lượng lao động trong nước, “sẽ chẳng có bất kỳ tỷ suất sinh lời nào được tạo ra, cho cả cổ đông, nhân viên lẫn khách hàng”.

Thế nhưng, luận điểm đó chỉ dễ dàng được chấp nhận khi doanh số và lợi nhuận của tập đoàn còn đang thăng hoa. Giáo sư Peter Kunz chuyên ngành luật kinh doanh tại Đại học Bern tin rằng cuộc chiến pháp lý từ ông Wood đại diện cho một cột mốc mang tính bước ngoặt: “Đây là lần đầu tiên trong lịch sử gia tộc này thực sự bị thách thức một cách trực diện, bao gồm cả việc phải đối mặt trước tòa án.”

Di sản độc đoán của người cha

Vào thập niên 1990, tại một khách sạn gần dãy núi Jura, ông Nicolas Hayek đưa ra một bài học đanh thép cho 400 nhà quản lý của Swatch Group về cách thức thể hiện quyền lực tuyệt đối.

Trong phiên chất vấn, một nhân viên trẻ tuổi của thương hiệu Omega tên là Oliver Müller đã đứng lên đặt câu hỏi cho vị “tộc trưởng” gốc Beirut đang hút xì gà rằng: Liệu khẩu hiệu “Made in Switzerland” của ngành có đang bị xói mòn khi họ sử dụng một số linh kiện do châu Á sản xuất hay không?

Cả khán phòng bỗng chốc đóng băng. Ông Hayek lạnh lùng yêu cầu Müller nhắc lại tên, ghi chép lại, và sau đó dành hẳn 15 phút trước đám đông để răn đe người nhân viên trẻ về bản chất của sản xuất Thụy Sĩ, tính cạnh tranh và bản sắc dân tộc. 

Trong giờ nghỉ giải lao, Müller bị triệu tập lên gặp riêng. Ai cũng nghĩ anh sẽ bị sa thải ngay lập tức. Nhưng ông Hayek đã chủ động bắt tay anh và nói: “Chúng tôi cần những người như cậu, những người đủ dũng cảm để đặt ra những câu hỏi như vậy.”

Câu chuyện phản ánh trọn vẹn những phẩm chất đã biến Nicolas Hayek thành một trong những nhà công nghiệp vĩ đại nhất châu Âu hậu chiến. “Ông ấy sở hữu một tầm nhìn vĩ đại,” ông Müller, người sau này đã thành lập công ty tư vấn Thụy Sĩ LuxeConsult, nhớ lại. “Truyền thông, thế giới tài chính, người mua, tất cả đều bị thuyết phục bởi câu chuyện của ông ấy.”

Nick Hayek, người kế nhiệm cha mình ngồi vào chiếc ghế Tổng giám đốc điều hành từ năm 2003, cũng thừa hưởng trọn vẹn thế giới quan đó. Giống như cha mình, Nick Hayek lập luận rằng các báo cáo tài chính theo quý chỉ kích cầu tư duy ngắn hạn mang tính hủy hoại và thị trường đại chúng thường xuyên ngộ nhận về chiến lược công nghiệp của hãng. Ông từng thẳng thừng tuyên bố với các nhà đầu tư đang bất mãn rằng họ hoàn toàn có quyền rút tiền và đi nơi khác nếu không hài lòng. 

Tử huyệt từ phân khúc tầm trung

Tuy nhiên, sự nhạy cảm và thái độ thù địch của Swatch đối với các chỉ trích từ bên ngoài đang tỷ lệ thuận với những khó khăn thương mại ngày một chồng chất của doanh nghiệp. Một phần trong số đó mang tính chu kỳ: kim ngạch xuất khẩu đồng hồ Thụy Sĩ đã suy yếu rõ rệt sau giai đoạn bùng nổ chi tiêu cho hàng xa xỉ thời hậu đại dịch. Sức mạnh của đồng Franc Thụy Sĩ càng khiến sản phẩm của hãng trở nên đắt đỏ một cách vô lý tại các quốc gia khác.

Tuy nhiên, giới phân tích chỉ rõ nguyên nhân cốt lõi là các thương hiệu danh tiếng nhất của Swatch đang liên tục đánh mất trận địa khi dòng vốn chi tiêu xa xỉ toàn cầu đang bị thu hẹp, chỉ tập trung vào một nhóm nhỏ các thương hiệu siêu cấp.

“Danh mục đầu tư cốt lõi của Swatch, bao gồm Omega, Longines và Tissot, đang bị phơi nhiễm quá mức trước tệp khách hàng thuộc tầng lớp trung lưu khát khao khẳng định vị thế. Đây chính là nhóm đối tượng đang bị bóp nghẹt nặng nề nhất bởi lạm phát và những bất ổn kinh tế toàn cầu,” ông Siboni mổ xẻ tử huyệt của Swatch.

Giới quan sát tin rằng Omega, thương hiệu từng giữ vị thế ngôi vương số hai chỉ sau Rolex, hiện đã bị tụt lại phía sau và bị qua mặt bởi Audemars Piguet và Patek Philippe. Swatch Group lập tức bác bỏ và cho rằng đây “thuần túy là những lời đồn đoán vô căn cứ” nhưng kiên quyết từ chối cung cấp dữ liệu thị phần hiện tại.

Một mũi dùi chỉ trích khác nhắm vào việc Swatch đã hoàn toàn thất bại trong việc khai thác dòng thương hiệu huyền thoại Breguet - chiếc đồng hồ yêu thích một thời của hoàng đế Napoleon Bonaparte. Các ước tính từ ngành công nghiệp cho thấy thương hiệu này vẫn tiếp tục chìm trong thua lỗ trong năm ngoái.

Báo cáo từ Morgan Stanley và LuxeConsult ước tính tổng thị phần của Swatch trên thị trường đồng hồ Thụy Sĩ đã bị kéo sập từ mức 26,4% vào năm 2019 xuống chỉ còn 16,1% vào năm ngoái. Sức chống chịu của Swatch càng trở nên bết bát nếu đặt lên bàn cân so sánh với đối thủ đồng hương Richemont - thế lực đang trở thành con cưng của thị trường chứng khoán nhờ sự tăng trưởng bùng nổ của hai nhà mốt trang sức Cartier và Van Cleef & Arpels. 

Thất vọng kéo dài đã thổi bùng lên các cuộc tranh luận nảy lửa xung quanh cấu trúc quản trị của tập đoàn. Giới phê bình lập luận rằng Swatch Group đang vận hành như một công ty gia đình tư nhân hơn là một thực thể niêm yết đại chúng sở hữu các cổ đông nắm giữ vốn. Gia tộc Hayek và các thực thể liên kết chỉ nắm giữ vỏn vẹn 26% vốn cổ phần nhưng lại thâu tóm tới 44% quyền biểu quyết toàn tập đoàn.

Theo: Financial Times, Wired