Châu Âu như 'ngồi trên đống lửa' khi vừa nhận tin dữ từ Trung Quốc

Đầu tháng này, Bắc Kinh công bố biện pháp kiểm soát xuất khẩu helium, trong bối cảnh nguồn cung toàn cầu vốn đã căng thẳng do xung đột tại Trung Đông làm gián đoạn dòng hàng từ vùng Vịnh. 

Quyết định này khiến thị trường châu Âu thêm lo ngại, bởi Trung Quốc tuy không phải nhà sản xuất helium lớn, nhưng lại là điểm trung chuyển quan trọng của một phần nguồn khí từ Nga sang châu Âu.

Helium vốn là sản phẩm phụ trong khai thác và xử lý khí tự nhiên. Dù không phổ biến trong đời sống hằng ngày, loại khí này giữ vai trò thiết yếu trong các ngành cần môi trường làm lạnh sâu hoặc khí trơ ổn định.

Trong y tế, helium được dùng cho máy chụp cộng hưởng từ (MRI). Trong công nghiệp bán dẫn, khí này tham gia nhiều công đoạn sản xuất vi mạch, giúp kiểm soát nhiệt và tạo môi trường phù hợp cho các thiết bị có độ chính xác cao.

Theo các nhà phân tích, Nga chiếm gần 10% sản lượng helium toàn cầu, trong khi Qatar trước khi xung đột Iran bùng phát cung cấp khoảng một phần ba nguồn cung thế giới. Khi các tuyến cung ứng từ Trung Đông bị gián đoạn, vai trò của những dòng hàng thay thế càng trở nên quan trọng.

Vấn đề nằm ở chỗ Trung Quốc cũng phải nhập phần lớn lượng helium phục vụ công nghiệp và bệnh viện trong nước. Vì vậy, động thái tạm dừng xuất khẩu được nhìn nhận như cách Bắc Kinh ưu tiên nhu cầu nội địa trong bối cảnh lo ngại thiếu hụt kéo dài.

Giá helium giao ngay đã tăng mạnh từ khi xung đột ở Trung Đông bắt đầu. Theo giới phân tích, giá khí giao ngay đã gần như tăng gấp đôi, trong khi giá trong các hợp đồng dài hạn cũng đi lên. Áp lực này xuất hiện đúng lúc một số cơ sở sản xuất lớn, trong đó có tổ hợp Ras Laffan của QatarEnergy, bị ảnh hưởng bởi tình hình khu vực.

Châu Âu ở thế khó vì EU đã cấm nhập khẩu trực tiếp helium từ Nga từ năm 2024. Tuy nhiên, một phần helium Nga được cho là vẫn đi vào thị trường châu Âu thông qua Trung Quốc. 

Các ước tính của hãng tư vấn AKAP Energy cho thấy hoạt động tái xuất helium từ Trung Quốc sang châu Âu đã tăng trong 18 tháng qua và vẫn ở mức cao sau khi xung đột Iran nổ ra. Trung bình từ tháng 3 đến tháng 5 năm nay, Trung Quốc được ước tính tái xuất khoảng 16% lượng helium nhập khẩu.

Do đó, lệnh kiểm soát mới đã làm hẹp một “van” cung ứng mà châu Âu đã dựa vào trong thời gian gần đây. Khi tuyến khí từ vùng Vịnh bị gián đoạn, còn nguồn Nga bị hạn chế bởi lệnh cấm trực tiếp, khả năng xoay xở của các nhà nhập khẩu châu Âu trở nên khó khăn hơn.

Thị trường helium vốn đã không minh bạch, với khối lượng giao dịch nhỏ hơn nhiều so với dầu, khí đốt hay kim loại công nghiệp. Điều này khiến biến động cung cầu có thể nhanh chóng đẩy giá lên cao, đặc biệt khi các bên mua chiến lược cùng tìm cách bảo đảm nguồn hàng.

Nga hồi tháng 4 cũng áp đặt hạn chế xuất khẩu helium, dù chưa cấm hoàn toàn. Sau đó, một cuộc tấn công của Ukraine vào tháng 6 nhằm vào nhà máy xử lý khí và helium Orenburg ở miền tây Nga, gần biên giới Kazakhstan, tiếp tục làm gia tăng lo ngại về độ ổn định của nguồn cung.

Các doanh nghiệp trong ngành cho biết tình trạng căng thẳng đã rõ hơn trong vài tháng qua. Một số nhóm khách hàng, từ hàng không vũ trụ đến hàn công nghiệp, bắt đầu tìm kiếm thêm nguồn cung thay thế. Các công ty khai thác helium mới cũng ghi nhận nhiều yêu cầu từ cả khu vực công và tư nhân, trong đó có người mua tại Mỹ và Nhật Bản.

Rủi ro lớn nhất nằm ở chỗ lượng tồn kho trước xung đột Iran đang giảm dần. Nếu các doanh nghiệp không kịp đa dạng hóa nguồn cung khỏi Qatar, tác động tới sản xuất có thể lộ rõ trong những tuần tới.

Ngành bán dẫn có thể chịu được phần nào áp lực giá nhờ giá trị sản phẩm cao và mức độ ưu tiên chiến lược. Tuy nhiên, các lĩnh vực khác, đặc biệt là y tế, có thể nhạy cảm hơn nếu nguồn cung bị phân bổ chặt. 

Trong tình huống thiếu hụt, helium thường được ưu tiên cho các ngành thiết yếu như y tế, công nghệ trọng điểm và hợp đồng chính phủ, trong khi các lĩnh vực ít chiến lược hơn như điện tử tiêu dùng có thể chịu thiệt.

Các hiệp hội công nghệ cảnh báo nếu tình trạng hạn chế kéo dài, tác động có thể lan rộng trong chuỗi cung ứng toàn cầu. 

Trong khi đó, Mỹ có thể ít chịu tác động hơn châu Âu, do nước này vẫn sản xuất lượng helium đáng kể trong nước. Một số đơn vị mua helium cho bệnh viện Mỹ cho biết khí y tế vẫn được ưu tiên và chưa ghi nhận gián đoạn ảnh hưởng đến vận hành máy MRI.

Theo FT