"Lão hóa sớm" không còn là khái niệm: Khoa học lý giải vì sao người trẻ mắc bệnh mạn tính ngày càng nhiều

Từng được xem là nhóm bệnh đặc trưng của người cao tuổi, tăng huyết áp, đái tháo đường tuýp 2, rối loạn mỡ máu, gan nhiễm mỡ hay các rối loạn sức khỏe tâm thần đang xuất hiện ngày càng nhiều ở người trong độ tuổi lao động, thậm chí dưới 30 tuổi.

Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), các bệnh không lây nhiễm (NCDs) hiện chiếm khoảng 78,2% tổng số ca tử vong tại Việt Nam, trong đó chủ yếu là bệnh tim mạch, ung thư, đái tháo đường và bệnh hô hấp mạn tính.

Đây cũng là nhóm bệnh có mối liên hệ trực tiếp với lối sống, dinh dưỡng và môi trường sống hiện đại.

Dữ liệu WHO cũng cho thấy, 29,7% người trưởng thành Việt Nam từ 30-79 tuổi đang mắc tăng huyết áp, trong khi tỷ lệ này vẫn tiếp tục có xu hướng gia tăng.

Đây không còn là những bệnh xuất hiện sau hàng chục năm lão hóa mà đang phản ánh sự "lão hóa sớm" của cơ thể dưới tác động của môi trường sống hiện đại.

Áp lực tinh thần và lối sống số đang đẩy "bệnh của tuổi già" đến gần người trẻ 

Nếu trước đây, mỗi yếu tố nguy cơ tồn tại riêng lẻ thì ngày nay chúng lại cộng hưởng với nhau.

Áp lực công việc khiến nhiều người thức khuya, ngủ không đủ giấc. Thiếu ngủ làm tăng hormone cortisol, kéo theo nguy cơ tăng huyết áp, kháng insulin và rối loạn chuyển hóa.

Song song đó là xu hướng tiêu thụ thực phẩm chế biến sẵn, đồ ăn nhanh, nước ngọt có đường, trà sữa hay các bữa ăn thiếu rau xanh. Những thực phẩm này thường chứa lượng lớn muối, đường và chất béo bão hòa, làm tăng nguy cơ béo phì, gan nhiễm mỡ và bệnh tim mạch.

Một yếu tố khác đang tác động mạnh là môi trường số. Thời gian làm việc, học tập và giải trí đều gắn với màn hình khiến hoạt động thể chất giảm mạnh. Nhiều người ngồi liên tục 8-12 giờ mỗi ngày nhưng gần như không có vận động bù lại.

Theo WHO, người trưởng thành nên vận động ít nhất 150 phút mỗi tuần với cường độ trung bình, và có thể đạt tới 300 phút mỗi tuần để có thêm lợi ích sức khỏe.Tuy nhiên, thực tế cho thấy không ít người trẻ chưa đáp ứng được mức vận động tối thiểu này.

Thực tế này được phản ánh rõ qua câu chuyện của chị Hoàng Thị Thủy, 29 tuổi tại Hà Nội

Trước khi phát hiện bệnh, chị Thủy thường xuyên thức sau 0 giờ để hoàn thành công việc, buổi sáng bỏ bữa, bữa trưa chủ yếu gọi đồ ăn nhanh, buổi tối ăn muộn và ít vận động. Thời gian sử dụng máy tính và điện thoại kéo dài gần như cả ngày khiến việc nghỉ ngơi gần như bị xóa nhòa.

"Tôi vẫn nghĩ mình còn trẻ nên những dấu hiệu như đau đầu, mệt mỏi chỉ là do áp lực công việc. Chỉ đến khi đi khám vì huyết áp tăng liên tục, bác sĩ kết luận bị tăng huyết áp độ 3 thì mới thực sự giật mình", chị Thủy chia sẻ.

Sau khi được chẩn đoán, chị buộc phải điều chỉnh gần như toàn bộ lối sống, từ giờ ngủ, chế độ ăn, giảm muối, tăng vận động đến kiểm soát căng thẳng. Theo chị, điều đáng tiếc nhất là phần lớn những thói quen gây bệnh đều đã tồn tại trong nhiều năm nhưng bị xem nhẹ.

"Chủ động tái tạo": hướng đi mới để ngăn bệnh mạn tính trẻ hóa

Theo PGS.TS. Nguyễn Văn Tuấn, Viện trưởng Viện Sức khỏe Tâm thần, Bệnh viện Bạch Mai, xu hướng chăm sóc sức khỏe hiện đại không chỉ tập trung vào điều trị khi bệnh đã xuất hiện mà cần chú trọng phát hiện sớm, can thiệp kịp thời và nâng cao năng lực tự chăm sóc sức khỏe trong cộng đồng.

Điều này đòi hỏi xây dựng mô hình sống "chủ động tái tạo", trong đó ba yếu tố quan trọng nhất là tái tạo tinh thần, tái tạo dinh dưỡng và tái tạo khả năng phục hồi của cơ thể

Trước hết là kiểm soát căng thẳng thông qua ngủ đủ giấc, nghỉ ngơi hợp lý, duy trì hoạt động thể thao và cân bằng giữa công việc với cuộc sống cá nhân.

Tiếp theo là ưu tiên thực phẩm nguyên bản thay cho thực phẩm siêu chế biến; tăng rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và hạn chế đường, muối, chất béo bão hòa.

Yếu tố thứ ba là thiết lập "ranh giới công nghệ". Công nghệ mang lại nhiều lợi ích cho học tập, làm việc, phát triển kinh tế và nâng cao chất lượng sống, nhưng việc sử dụng thiếu kiểm soát lại khiến con người đánh đổi thời gian vận động, giấc ngủ và sức khỏe tinh thần. 

Việc quy định thời gian không sử dụng thiết bị điện tử, duy trì vận động giữa các khoảng làm việc và xây dựng thói quen sinh hoạt khoa học đang được xem là những giải pháp bền vững trong kỷ nguyên số.

Sự phát triển của các thiết bị đeo thông minh, ứng dụng theo dõi sức khỏe, nền tảng khám chữa bệnh từ xa hay trí tuệ nhân tạo trong y tế cũng đang góp phần giúp người dân phát hiện sớm các yếu tố nguy cơ và chủ động quản lý sức khỏe.

Tuy nhiên, các chuyên gia nhấn mạnh công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi đi cùng sự thay đổi hành vi.

Khi bệnh mạn tính ngày càng trẻ hóa, bài toán không còn nằm ở việc chữa bệnh khi đã xuất hiện, mà ở khả năng thay đổi lối sống trước khi cơ thể phát đi những tín hiệu đầu tiên.

Bởi phần lớn bệnh không lây nhiễm đều có thể phòng ngừa nếu mỗi người chủ động xây dựng một nhịp sống cân bằng, khoa học và bền vững ngay từ hôm nay./