Theo Tiến sĩ Katrine Wallace, một nhà dịch tễ học và giáo sư tại Đại học Illinois Chicago, tin giả y tế hiện đại không còn hoạt động rời rạc như những tập hợp tin đồn ngẫu nhiên. Chỉ vài giờ sau khi các tiêu đề báo chí đầu tiên đưa tin về đợt bùng phát Hantavirus liên quan đến tàu du lịch MV Hondius, mạng xã hội đã bị bủa vây bởi một làn sóng thông tin sai lệch khổng lồ.
Đáng chú ý, một số nhân vật từng nổi tiếng trong đại dịch Covid-19 nhờ quảng bá thuốc Ivermectin đã nhanh chóng "tái xuất". Những nhân vật này khẳng định với hàng triệu người theo dõi rằng loại thuốc tẩy giun này cũng sẽ có tác dụng với Hantavirus, bất chấp việc không hề có bất kỳ bằng chứng khoa học hay thử nghiệm lâm sàng nào hỗ trợ.
Thực tế, đợt bùng phát Hantavirus lần này, dù nghiêm trọng, nhưng có quy mô khá hạn chế. Theo báo cáo chính thức, có 8 ca bệnh được ghi nhận liên quan đến con tàu MV Hondius, trong đó có 3 trường hợp tử vong. Chủng virus liên quan là Andes hantavirus, loại biến thể duy nhất được biết đến có khả năng lây truyền từ người sang người.
Tuy nhiên, cơ chế lây truyền này đòi hỏi sự tiếp xúc gần gũi và kéo dài trong không gian hẹp. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) hiện đánh giá nguy cơ đối với sức khỏe cộng đồng nói chung là thấp. Đặc biệt, y học hiện đại vẫn chưa có thuốc kháng virus đặc hiệu để điều trị Hantavirus; phương pháp điều trị tiêu chuẩn hiện nay vẫn là chăm sóc hỗ trợ tích cực.
Tuy nhiên, trong thế giới của các thuật toán mạng xã hội, nơi ưu tiên sự phẫn nộ và tính giật gân những sự thật y khoa thuần túy thường trở nên lép vế. Trong vòng chưa đầy 24 giờ, các thuyết âm mưu đã thêu dệt nên một "ma trận" thông tin. Nhiều tài khoản bắt đầu khẳng định rằng đợt bùng phát thực chất là do tác dụng phụ của vaccine Covid-19 gây ra.
Luận điệu này thậm chí còn được khuếch đại bởi các chính trị gia có tầm ảnh hưởng, những người cáo buộc các công ty dược phẩm đang "thao túng virus để trục lợi". Thậm chí, một số hội nhóm còn gọi đây là "Covid-26" hoặc vũ khí sinh học, tạo nên một tâm lý hoảng loạn không đáng có.
Hình ảnh hai virus hantavirus dưới kính hiển vi điện tử truyền qua
Trục lợi từ sự hoài nghi
Giới chuyên gia y tế công cộng nhận định rằng tin giả hiện nay không còn là những bài đăng đơn lẻ mà vận hành như một hệ thống hạ tầng hoàn chỉnh.
Hệ thống này bao gồm một mạng lưới sẵn có gồm các influencer (người có sức ảnh hưởng trên MXH), các tài khoản chuyên về thuyết âm mưu, các nhân vật mang màu sắc đảng phái và những trang web kiếm tiền từ lượt truy cập dựa trên sự phẫn nộ. Họ nói với vẻ đầy thẩm quyền và nhanh chóng bám vào bất kỳ đợt bùng phát dịch bệnh hay nỗi sợ sức khỏe mới nào để duy trì sự hiện diện và tương tác.
Kịch bản của những thực thể này thường vận hành theo một quy trình khép kín: kích hoạt ngay khi mầm bệnh mới xuất hiện, gieo rắc sự hoài nghi bằng cách đặt câu hỏi về các giải thích chính thức từ WHO hay CDC, sau đó quảng bá các "thần dược" chưa qua kiểm chứng như Ivermectin và cáo buộc giới khoa học đang đàn áp phương pháp điều trị. Cuối cùng, họ thêu dệt nên câu chuyện về âm mưu trục lợi của các tập đoàn dược phẩm để dẫn dắt dư luận theo ý đồ riêng.
Một ví dụ điển hình cho sự tinh vi này là việc đào lại các bài đăng từ nhiều năm trước. Trong đợt bùng phát Hantavirus vừa qua, một bài đăng từ năm 2022 với nội dung “Corona ended, 2026: Hantavirus” (Corona kết thúc, 2026: Hantavirus) đã được chia sẻ lại như một bằng chứng cho thấy dịch bệnh đã được lên kế hoạch từ trước.
Thực tế, các tài khoản thuyết âm mưu đưa ra hàng vạn dự đoán mỗi ngày; phần lớn đều sai và bị lãng quên, nhưng khi có một dự đoán tình cờ khớp với thực tế vài năm sau, nó lập tức được sử dụng để củng cố niềm tin cho những người vốn đã hoài nghi.
Sự nguy hiểm nhất không nằm ở bản thân từng tin đồn cụ thể, mà ở cách nó "lập trình" lại tư duy của công chúng. Mỗi chu kỳ tin giả là một lần người dân bị tiếp xúc với cùng một bộ giả định được "nạp sẵn": Chính phủ luôn nói dối, các nhà khoa học là những người tham nhũng và các biện pháp y tế công cộng như vaccine mới chính là mối đe dọa thực sự. Tác động tâm lý tích tụ này khiến người dân dần mất đi khả năng phân biệt giữa thông tin khoa học và suy diễn cá nhân.
Điều đáng ngại hơn cả là xu hướng chuyển dịch nguồn tin của công chúng. Dữ liệu từ Trung tâm Nghiên cứu Pew cho thấy một nửa người Mỹ dưới 50 tuổi hiện lấy thông tin về sức khỏe và chăm sóc sức khỏe trực tiếp từ các influencer và các chương trình podcast.
Nhiều người đang dẫn dắt những cuộc trò chuyện này tự nhận mình là chuyên gia y tế dù họ hầu như không có, hoặc hoàn toàn không có chuyên môn liên quan đến dịch tễ học hay bệnh truyền nhiễm. Lượng khán giả này là khổng lồ và vẫn đang tiếp tục tăng trưởng mạnh mẽ, tạo ra một rào cản lớn cho các nỗ lực truyền thông y tế chính thống.
Lời cảnh báo về môi trường thông tin "độc hại"
Nỗi lo lớn nhất của các nhà khoa học và chuyên gia dịch tễ học không chỉ là sự tồn tại của thông tin sai lệch, mà là việc xã hội đã bắt đầu coi môi trường đó như một điều bình thường. Chúng ta đang sống trong một kỷ nguyên mà mỗi đợt bùng phát dịch bệnh, dù nhỏ đến đâu, cũng đồng thời trở thành một cơ hội kinh doanh cho những kẻ trục lợi từ thông tin sai lệch. Sự hoài nghi đã trở thành một thứ hàng hóa có khả năng sinh lời cực cao trên các nền tảng số.
Hậu quả của việc này sẽ trở nên tàn khốc khi một đại dịch thực sự với nguy cơ đe dọa sự sinh tồn của loài người xuất hiện. Khi đó, hàng triệu người sẽ tiếp cận cuộc khủng hoảng trong một trạng thái tâm lý đã bị "lập trình sẵn" để nghi ngờ các hướng dẫn y tế công cộng ngay cả trước khi những hướng dẫn đó kịp đưa ra.
Khi các câu chuyện về âm mưu đã được viết sẵn từ trước và khán giả đã quá quen thuộc với những thông tin giả mạo, việc triển khai các biện pháp ứng phó khẩn cấp như phong tỏa, tiêm chủng hay cách ly sẽ gặp phải sự phản kháng quyết liệt hơn bao giờ hết.
Trong kỷ nguyên mà sự dối trá có thể lan truyền với tốc độ phản lực nhờ vào sự trợ giúp của AI và các thuật toán tinh vi, việc giữ được sự tỉnh táo trở nên khó khăn hơn bao giờ hết.
Mỗi cá nhân cần nhận diện rõ rằng sự hoài nghi cực đoan không phải là biểu hiện của tư duy phản biện, mà thường là kết quả của một quá trình thao túng tâm lý có hệ thống. Những hashtag như #HantaVirusHoax không chỉ đơn thuần là những trào lưu mạng xã hội, chúng là những vết rạn nứt trong niềm tin cộng đồng, thứ vốn là nền tảng cốt lõi để duy trì sức khỏe của một quốc gia.
Cộng đồng cần phải tỉnh táo hơn để nhận diện rõ rằng nỗi sợ hãi và sự hoài nghi của họ chính là món hàng đắt giá nhất mà các hệ thống tin giả đang nhắm tới. Việc bảo vệ môi trường thông tin y tế sạch sẽ không chỉ là nhiệm vụ của các cơ quan chức năng hay các nhà khoa học như Tiến sĩ Wallace, mà còn là trách nhiệm của mỗi người dùng mạng xã hội trong việc chọn lọc nguồn tin và ngừng lan truyền những nội dung chưa được kiểm chứng.
*Nguồn: STAT
