Những ngày vừa qua, dư luận thế giới đổ dồn sự chú ý vào các bệnh truyền nhiễm do loài gặm nhấm gây ra sau sự cố bùng phát Hantavirus trên tàu du lịch MV Hondius. Tuy nhiên, đối với giới khoa học, đây không phải là một sự kiện đơn lẻ mà là một phần của bức tranh toàn cảnh về sự khủng hoảng môi trường toàn cầu.
Biến đổi khí hậu đang đóng vai trò như một chất xúc tác nghiệt ngã, không chỉ làm thay đổi nơi cư ngụ của các loài sinh vật mà còn xoay chuyển căn bản cách thức các mầm bệnh trỗi dậy, lây lan và tấn công nhân loại một cách khó lường.
Hiện nay, những nghiên cứu đột phá về Arenavirus, một nhóm mầm bệnh cực kỳ nguy hiểm có vật chủ trung gian là loài gặm nhấm, đang dấy lên hồi chuông cảnh báo về rủi ro từ một hành tinh đang nóng dần lên.
Mặc dù cùng có vật chủ là các loài chuột hoang dã, Arenavirus và Hantavirus thuộc hai họ virus hoàn toàn khác biệt về cấu trúc di truyền, nhưng chúng chia sẻ một đặc điểm chung đáng sợ là con đường lây truyền âm thầm qua việc tiếp xúc với chất thải hoặc môi trường bị ô nhiễm bởi dịch tiết của vật chủ nhiễm bệnh.
Một loài chuột đồng sống ở vùng khô hạn của Argentina, nằm trong số những loài gặm nhấm được các nhà khoa học đưa vào nghiên cứu mới.
Nguy cơ dịch chuyển vùng dịch tễ
Nghiên cứu mới nhất từ Đại học California, Davis (UC Davis) đăng trên tạp chí npj Viruses đã phác thảo một kịch bản đáng báo động cho 20 năm tới. Bằng cách kết hợp các mô hình toán học về biến đổi khí hậu và thói quen di cư của loài chuột, các nhà khoa học đã đưa ra lời cảnh báo sớm về việc vùng dịch bệnh đang bắt đầu dịch chuyển.
Arenavirus đặc biệt nguy hiểm bởi khả năng gây sốt xuất huyết nặng, tấn công trực tiếp vào các cơ quan nội tạng và gây chảy máu trong, khiến việc điều trị trở nên cực kỳ khó khăn.
Đáng sợ hơn, tỷ lệ tử vong khi nhiễm loại virus này có thể lên tới 30%. Những cái tên như virus Guanarito, Machupo hay Junin từ lâu đã là nỗi ám ảnh tại Venezuela, Bolivia và Argentina, nay lại đang có dấu hiệu lan rộng sang các vùng đất mới.
Sự nguy hiểm của các loại virus này nằm ở chiến lược "ẩn mình" tinh vi trong các quần thể gặm nhấm hoang dã mà không gây chết cho vật chủ, nhưng khi môi trường tự nhiên bị xáo trộn do hạn hán, lũ lụt hoặc sự xâm lấn của con người, các loài gặm nhấm này buộc phải rời bỏ lãnh địa cũ. Cuộc di cư cưỡng bách này vô tình mang theo mầm bệnh đến gần hơn với các trang trại, kho lương thực và thậm chí là trung tâm đô thị.
Các mô hình dự báo cho thấy một sự thay đổi địa lý rõ rệt: virus Guanarito dự kiến xâm nhập mạnh mẽ vào Colombia và Brazil; virus Machupo dịch chuyển dần lên chân dãy núi Andes; còn virus Junin mở rộng phạm vi sang các khu vực địa lý mới tại Argentina.
Đáng ngại nhất là sự xuất hiện của mầm bệnh tại những nơi mà người dân chưa từng mắc bệnh nên cơ thể hoàn toàn chưa có khả năng chống chọi tự nhiên. Việc thiếu đi "lá chắn" bảo vệ này kết hợp cùng tâm lý chủ quan, thiếu kỹ năng phòng ngừa sẽ khiến virus bùng phát với tốc độ chóng mặt và gây ra những biến chứng cực kỳ nguy hiểm.
Thách thức đối với y tế công cộng
Mối liên hệ giữa khí hậu và sự trỗi dậy của virus là một chuỗi hệ quả sinh thái có tính gắn kết chặt chẽ, nơi những đợt mưa cực đoan hoặc hạn hán kỷ lục làm đảo lộn nguồn cung cấp thức ăn tự nhiên, buộc loài gặm nhấm phải tìm đến các khu dân cư. Nhiệt độ ấm hơn không chỉ kéo dài mùa sinh sản của chuột mà còn giúp virus duy trì khả năng sống sót lâu hơn trong môi trường bên ngoài.
Bên cạnh yếu tố tự nhiên, sự thay đổi mục đích sử dụng đất do con người thực hiện dưới áp lực của khí hậu cũng là một nhân tố quyết định. Khi đất đai trồng trọt cũ trở nên bạc màu, người dân buộc phải vào sâu trong rừng để khai hoang, tìm kiếm vùng đất mới nhằm duy trì cuộc sống.
Việc này vô tình phá bỏ ranh giới ngăn cách an toàn giữa xã hội loài người và thế giới hoang dã. Tại những khu vực mới khai phá này, con người và các loài vật mang mầm bệnh tiếp xúc với nhau thường xuyên hơn, khiến nguy cơ virus lây từ động vật sang người trở nên cao hơn bao giờ hết.
Nghiên cứu về Arenavirus mang hàm ý của một bản thiết kế chiến lược cho hệ thống y tế công cộng trong kỷ nguyên mới, đòi hỏi một tư duy phòng ngừa chủ động thay vì ứng phó thụ động. Điều này yêu cầu một hệ thống giám sát sinh thái chặt chẽ, có khả năng theo dõi sự di cư của vật chủ ngay từ khi các dấu hiệu khí hậu bất thường xuất hiện.
Hơn bao giờ hết, sự hợp tác xuyên biên giới giữa các quốc gia Nam Mỹ trở thành yếu tố sống còn, bởi virus không bao giờ bị ngăn lại bởi những đường biên giới hành chính. Việc chia sẻ dữ liệu thực thời, hỗ trợ nguồn lực xét nghiệm và đào tạo nhân lực y tế vùng sâu vùng xa là những ưu tiên hàng đầu để xây dựng lớp lá chắn bảo vệ con người trước những biến thể virus mới.
*Nguồn: Geographical
