Doanh nghiệp Việt trước ngã rẽ lớn: Không đổi mới sẽ bị loại khỏi chuỗi giá trị toàn cầu

Tại Diễn đàn “Doanh nghiệp 2026: Doanh nghiệp Việt Nam trên bản đồ kinh tế toàn cầu – Đổi mới để bứt phá”, do Tạp chí Diễn đàn Doanh nghiệp tổ chức chiều 24/3 tại TP.HCM, các chuyên gia và cộng đồng doanh nghiệp đã cùng nhìn nhận những cơ hội, thách thức cũng như con đường để nâng cao vị thế của Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Phát biểu tại Diễn đàn, ông Võ Tân Thành – Phó Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho rằng: Thế giới đang chứng kiến sự tái cấu trúc mạnh mẽ của chuỗi cung ứng, cùng với tác động sâu rộng của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo và chuyển đổi số. Song song đó, kinh tế xanh và các tiêu chuẩn ESG đã trở thành yêu cầu bắt buộc, định hình lại luật chơi trong thương mại quốc tế.

Trong bối cảnh này, ông Thành nhấn mạnh, lợi thế về chi phí lao động thấp không còn là yếu tố quyết định. Thay vào đó, năng lực đổi mới, ứng dụng công nghệ và quản trị hiện đại mới là nền tảng để doanh nghiệp nâng cao sức cạnh tranh và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Thực tế, một số doanh nghiệp Việt Nam như FPT, Viettel, Vinamilk, VinFast hay TH True Milk đã từng bước khẳng định vị thế trên thị trường quốc tế. Tuy nhiên, thành công này vẫn chủ yếu tập trung ở nhóm doanh nghiệp lớn, trong khi phần lớn doanh nghiệp nhỏ và vừa còn gặp nhiều rào cản về vốn, công nghệ, năng suất lao động và nhân lực chất lượng cao.

Đáng lưu ý, sự liên kết giữa các doanh nghiệp trong nước còn lỏng lẻo, chưa hình thành được các hệ sinh thái và cụm ngành đủ mạnh, khiến nhiều doanh nghiệp vẫn dừng lại ở các khâu gia công có giá trị gia tăng thấp. “Đổi mới không còn là lựa chọn, mà là điều kiện tiên quyết để tồn tại và phát triển”, ông Võ Tân Thành nhấn mạnh, đồng thời cho rằng doanh nghiệp Việt cần chuyển dịch căn bản từ gia công sang sáng tạo, từ tham gia sang làm chủ giá trị.

Ở góc độ chính sách, ông Nguyễn Đức Lệnh – Phó Giám đốc Ngân hàng Nhà nước Chi nhánh Khu vực 2 cho biết, hệ thống ngân hàng đang đóng vai trò dẫn dắt dòng vốn phục vụ chuyển đổi xanh và nâng cao năng lực cạnh tranh cho doanh nghiệp.

Các chính sách tiền tệ – tín dụng không chỉ hướng tới ổn định kinh tế vĩ mô mà còn được lồng ghép mục tiêu phát triển bền vững, với nhiều chương trình cho vay nông nghiệp công nghệ cao, sản xuất xanh, tín dụng theo chuỗi giá trị hay hỗ trợ sản phẩm OCOP.

Đáng chú ý, tín dụng xanh đang tăng trưởng mạnh mẽ khi đến cuối năm 2025, dư nợ đạt khoảng 780.000 tỷ đồng, chiếm hơn 4% tổng dư nợ toàn hệ thống và duy trì đà tăng trưởng hai con số. Điều này cho thấy dòng vốn đang dịch chuyển rõ rệt vào các lĩnh vực bền vững như năng lượng tái tạo, nông nghiệp sạch hay xử lý chất thải.

Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp TP.HCM Nguyễn Ngọc Hòa nhấn mạnh: Giải pháp đa dạng hóa thị trường và tận dụng tốt các chính sách “xanh” để tồn tại.

Không chỉ cung cấp vốn, các chính sách còn đóng vai trò định hướng, tạo hành lang pháp lý thuận lợi để doanh nghiệp tiếp cận nguồn lực, với những cơ chế linh hoạt như cho vay tới 70% tổng mức đầu tư không cần tài sản đảm bảo hay dự kiến hỗ trợ lãi suất cho các dự án xanh.

Trong khi đó, theo ông Nguyễn Ngọc Hòa – Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp TP.HCM (HUBA), cộng đồng doanh nghiệp đang đối mặt với môi trường kinh doanh nhiều biến động khi các xung đột địa chính trị, đặc biệt tại Trung Đông, tác động trực tiếp đến giá năng lượng và chi phí sản xuất.

Với một nền kinh tế có độ mở lớn như Việt Nam, những biến động này lan tỏa nhanh chóng, buộc doanh nghiệp phải thích ứng linh hoạt. Tuy nhiên, thách thức lớn nhất hiện nay không nằm ở nhận thức mà ở năng lực thực thi, khi phần lớn doanh nghiệp có quy mô nhỏ, nguồn lực hạn chế, khó theo kịp yêu cầu chuyển đổi số và chuyển đổi xanh.

Ở góc nhìn chuyên gia, ông Đinh Thế Hiển cho rằng dù Việt Nam đã vươn lên nhóm các quốc gia xuất khẩu hàng đầu thế giới, nhưng phần lớn doanh nghiệp vẫn đang ở các khâu đầu của chuỗi giá trị, chủ yếu gia công và xuất khẩu bán thành phẩm.

Trong khi đó, những khâu mang lại giá trị cao nhất như xây dựng thương hiệu và phân phối sản phẩm đến người tiêu dùng lại chưa được khai thác tương xứng. Để thay đổi điều này, doanh nghiệp cần mạnh dạn đầu tư vào thương hiệu, sản phẩm cuối cùng và thị trường quốc tế, đồng thời cần sự phối hợp đồng bộ giữa Nhà nước, hiệp hội và doanh nghiệp nhằm xây dựng hệ sinh thái hỗ trợ đủ mạnh.

Sau gần 40 năm Đổi mới, Việt Nam đã đạt nhiều thành tựu quan trọng với quy mô GDP khoảng 514 tỷ USD và kim ngạch thương mại thuộc nhóm hàng đầu thế giới. Tuy nhiên, giai đoạn phát triển mới đòi hỏi chất lượng tăng trưởng cao hơn và bền vững hơn.

Bài toán hiện nay không chỉ là tham gia chuỗi giá trị toàn cầu, mà là vươn lên nắm giữ các khâu có giá trị cao. Điều này đòi hỏi sự kết hợp giữa đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, phát triển kinh tế xanh và một thể chế thực sự kiến tạo, để từ đó tạo nền tảng cho doanh nghiệp bứt phá và nâng tầm vị thế của nền kinh tế Việt Nam trong thập kỷ tới.