Một câu hỏi khiến VinUni nhìn lại chính mình
Phát biểu tại hội thảo “Kiến tạo trường đại học hạnh phúc tại Việt Nam: Từ tầm nhìn đến hành động” do Soha.vn và Trường Đại học Đại Nam đồng tổ chức, TS Lê Mai Lan (Phó Chủ tịch Tập đoàn Vingroup, Chủ tịch Hội đồng trường Trường Đại học VinUni) chia sẻ về bước ngoặt khiến VinUni nhìn lại triết lý giáo dục của mình.
Năm 2023, khảo sát mức độ hài lòng của sinh viên với Đại học VinUni cho kết quả điểm trung bình đạt 85/100. Từ cơ sở vật chất, giảng viên, trải nghiệm học tập tới đời sống trong khuôn viên đều được đánh giá rất cao. Những góp ý chủ yếu chỉ xoay quanh vài chi tiết nhỏ như đồ ăn hay bãi đỗ xe.
“Điều đó khiến chúng tôi khá yên tâm”, TS Lê Mai Lan kể.
Nhưng rồi VinUni thực hiện thêm một khảo sát khác, xoay quanh câu hỏi: “Nếu được chọn lại từ đầu, bạn có tiếp tục chọn VinUni không?” - cách tiếp cận thường dùng để đo chỉ số NPS (Net Promoter Score), phản ánh mức độ sinh viên thực sự tự hào, tin tưởng và sẵn sàng chọn lại hoặc giới thiệu trường mình.
Kết quả, NPS khi đó của VinUni là 43. Đó là một con số không tệ, vì ngay cả nhiều trường đại học top đầu thế giới cũng chỉ có NPS quanh mức 40. Nhưng nó cũng khiến ban lãnh đạo VinUni phải ngồi xuống và cân nhắc lại chiến lược mà họ đang áp dụng để xây dựng ngôi trường còn non trẻ.
“Thứ khiến chúng tôi phải suy nghĩ không chỉ là con số 43. Mà là khoảng cách giữa mức độ hài lòng và mức độ sinh viên thực sự muốn gắn bó, giới thiệu hay lựa chọn lại ngôi trường”, TS Lê Mai Lan nói.
“Hài lòng” chỉ giữ sinh viên ở lại, “tự hào” mới khiến họ quay trở về
“Tại sao lại có khoảng cách lớn này? Chúng tôi đã thực sự đau đầu để đi tìm lời giải”, bà kể.
Theo bà, sự hài lòng thường đến từ những trải nghiệm tích cực trong ngắn hạn: được hỗ trợ tốt, có môi trường đẹp, trải nghiệm thuận tiện hay đạt kết quả mong muốn. Nhưng cảm giác ấy có thể thay đổi khá nhanh theo kỳ vọng và trải nghiệm mới.
Trong khi đó, cảm giác tự hào lại gắn với ý nghĩa, sự trưởng thành và cảm giác thuộc về một cộng đồng. Đó là trạng thái khiến con người muốn gắn bó lâu dài và sẵn sàng bảo vệ giá trị của nơi mình thuộc về.
Từ góc nhìn ấy, VinUni bắt đầu nhận ra: nếu chỉ theo đuổi sự hài lòng, trường đại học rất dễ bị cuốn vào tư duy “dịch vụ hóa giáo dục”.
Bởi công thức của sự hài lòng rất đơn giản: điều nhận được phải vượt kỳ vọng. Muốn duy trì điều đó, nhà trường gần như buộc phải liên tục gia tăng tiện ích, hỗ trợ và trải nghiệm.
“Nhưng dù hài lòng đến đâu, điều đó vẫn chưa chắc tạo ra tự hào”, TS Lê Mai Lan nhấn mạnh. “Nếu giáo dục chỉ dừng ở việc tạo ra trải nghiệm dễ chịu, trường đại học sẽ rất khó tạo ra sự gắn kết thực sự”.
Theo lãnh đạo VinUni, “tự hào” được hình thành khi sinh viên có bản sắc cá nhân rõ ràng, cảm nhận được sự trưởng thành của chính mình và thấy mình thuộc về cộng đồng ấy.
“Sự hài lòng tạo ra trải nghiệm cá nhân. Nhưng sự tự hào tạo ra sự kết nối cộng đồng”.
TS Lê Mai Lan lấy ví dụ: nếu gặp một người học cùng trường thất nghiệp, phản ứng “may mà không phải mình” chỉ là hài lòng. Nhưng nếu muốn giúp đỡ, muốn bảo vệ hình ảnh ngôi trường, muốn lên tiếng cho nơi mình thuộc về - đó mới là tự hào.
“Người hài lòng sẽ ở lại. Nhưng chỉ người tự hào mới quay trở về”, TS Lê Mai Lan nói.
Giáo dục đại học không nên vận hành như một “ngành dịch vụ”
Một hiểu lầm khá phổ biến hiện nay là: đại học hạnh phúc đồng nghĩa với ít áp lực.
Nhưng theo TS Lê Mai Lan, một môi trường học tập đúng nghĩa không thể thiếu áp lực. Có những trải nghiệm khó mà sinh viên buộc phải đi qua để trưởng thành.
“Sinh viên cần bạn bè giỏi để kéo mình lên. Cần thầy cô đặt kỳ vọng đúng. Cần một môi trường mà chuẩn mực bình thường đã cao hơn mặt bằng xã hội. Sinh viên hạnh phúc không phải sinh viên không có áp lực, mà là sinh viên biết mình đang tiến bộ, biết làm chủ và biết kết nối”.
Theo bà, để xây dựng lòng tự hào, cùng lúc phải có đủ ba yếu tố: sinh viên làm được việc thật, thuộc về một cộng đồng có chuẩn cao và nhìn thấy trường mình có giá trị thật trong mắt xã hội. Thiếu một trong ba điều đó, tự hào rất khó hình thành.
Bà cũng cho rằng: sinh viên hoàn toàn có thể tự hào về ngôi trường của mình ngay cả khi môi trường ấy vẫn còn nhiều áp lực và chưa hoàn hảo.
“Đại học không phải chỉ là nơi cung cấp dịch vụ giáo dục. Sinh viên cũng không đơn thuần là khách hàng. Chúng tôi muốn xem họ là những người đồng kiến tạo môi trường đại học”, TS Lê Mai Lan nói.
Theo bà, tại VinUni, lòng tự hào được xây qua ba con đường.
Thứ nhất là giúp sinh viên xác lập Ikigai - giao điểm của bốn điều: điều mình yêu, điều mình giỏi, điều xã hội cần và điều có thể nuôi sống mình.
Thứ hai là xây dựng văn hóa giúp đỡ nhau như một điều mặc định: sinh viên năm trên hỗ trợ sinh viên năm dưới, sinh viên giỏi kéo những bạn đang gặp khó khăn cùng tiến lên.
“Ở VinUni, chúng tôi không chỉ nói về điều đó. Chúng tôi cố thiết kế để nó xảy ra mỗi ngày”.
Thứ ba là tinh thần “Pay it Forward”. Hiện nay, VinUni mới có hai khóa tốt nghiệp nhưng đã xây dựng văn hóa cựu sinh viên quay trở lại trường như một hành động tự nguyện.
“Nhiều nơi gọi đó là ‘đền ơn đáp nghĩa’. Nhưng chúng tôi gọi đó là ‘Pay it Forward’ - trả ơn cho tương lai. Bạn không cần biết người nhận là ai, chỉ cần tiếp tục cho đi”.
Theo TS Lê Mai Lan, dấu hiệu rõ nhất cho thấy lòng tự hào bắt đầu hình thành chính là khi cựu sinh viên quay trở lại trường.
Từ đó, bà cho rằng đại học không nên chỉ hỏi: “Làm thế nào để sinh viên hài lòng hơn?”, mà phải hỏi: “Làm thế nào để sau bốn năm, sinh viên trở thành phiên bản tốt hơn, mạnh hơn, tự chủ hơn và tự hào hơn về chính mình?”.
“Nếu một sinh viên 22 tuổi vẫn không biết mình muốn làm gì, đó không chỉ là vấn đề của cá nhân sinh viên. Đó cũng là dấu hiệu cho thấy bốn năm đại học chưa giúp họ lý giải đủ những câu hỏi quan trọng về chính mình”.
Theo TS Lê Mai Lan, một “đại học hạnh phúc” cũng có ba dấu hiệu rất rõ: tạo ra môi trường nâng tầm, xây dựng văn hóa đúng và thay đổi cách đào tạo - đánh giá sinh viên.
Điểm số vẫn cần thiết, nhưng một đại học kiến tạo tự hào phải nhìn sinh viên qua portfolio dự án, trải nghiệm lãnh đạo, đóng góp cộng đồng và những năng lực được rèn luyện cả trong lẫn ngoài lớp học - chứ không chỉ bằng bảng điểm trên giấy.
Và để tất cả đi đúng hướng, điểm khởi đầu quan trọng nhất là tuyển đúng người.
TS Lê Mai Lan cho biết VinUni đặc biệt chú trọng tuyển những sinh viên có cùng chí hướng, cùng hệ giá trị và cùng tinh thần với nhà trường. Ngoài điểm số, sinh viên phải trải qua phỏng vấn để đánh giá khát vọng, bản lĩnh, khả năng thích nghi và tinh thần sáng tạo.
“Tôi rất thích từ ‘đồng chí’ của người Việt Nam - tức là những người cùng chí hướng”.
Tấm bằng tốt nghiệp không còn chỉ là bảng điểm
Dù còn rất non trẻ, VinUni đang đặt mục tiêu lọt top 100 đại học xuất sắc nhất toàn cầu. Với TS Lê Mai Lan, tham vọng ấy không đến từ việc xây một ngôi trường chỉ “chiều lòng sinh viên”, mà từ việc tạo ra những người trẻ đủ năng lực và đủ tự tin để bước ra thế giới.
Từ năm nay, VinUni bắt đầu triển khai mô hình văn bằng mới. Sinh viên không chỉ nhận bằng tốt nghiệp và bảng điểm, mà còn có thêm “hồ sơ trải nghiệm” và “hồ sơ năng lực”.
Trong đó có định nghĩa của chính sinh viên về bản thân mình, cùng toàn bộ hành trình trưởng thành: năng lực AI và công nghệ, các quốc gia từng đến, sản phẩm đã tạo ra, dự án từng tham gia, trải nghiệm lãnh đạo, đóng góp cộng đồng…
Tất cả đều được xác nhận bởi nhà trường và các giáo sư quốc tế trực tiếp hướng dẫn.
Hiện nay, chỉ số NPS của trường đã tăng lên 60,36, trong khi mức độ hài lòng của sinh viên cũng tiếp tục được cải thiện. Theo TS Lê Mai Lan, VinUni vẫn duy trì đánh giá các chỉ số này hằng năm với tất cả ngành đào tạo, xem đó là một căn cứ để điều chỉnh chính sách quản trị và phát triển giáo dục.
Theo bà, vượt ra khỏi ý nghĩa đo lường thành tích, những cuộc khảo sát ấy chính là hành trình VinUni đi tìm ý nghĩa thật sự của giáo dục đại học: không chỉ truyền đạt kiến thức, mà giúp sinh viên trưởng thành và hiểu mình là ai.
Câu chuyện Fulbright và chiếc VinFast giữa tuyết trắng Toronto
Quay trở lại câu hỏi: làm thế nào để sinh viên vẫn tự hào dù chưa thực sự hài lòng, TS Lê Mai Lan kể về “aha moment” của chính mình - khoảnh khắc bà lặng người khi theo dõi một cuộc tranh luận của sinh viên trường Đại học Fulbright Vietnam.
Thời điểm đó, ngôi trường này đang đối mặt với nhiều biến động. Một nữ sinh - cũng là Chủ tịch Hội sinh viên - bị hỏi thẳng:
“Trường của bạn liên tục thay đổi giáo sư như vậy, mọi thứ xáo trộn như vậy, bạn có thấy yên tâm không?”
Câu trả lời khiến TS Lê Mai Lan đặc biệt ấn tượng:
“Đúng, trường tôi đang thay đổi. Nhưng chúng tôi được đào tạo để sống trong một môi trường luôn thay đổi như thế. Và chúng tôi tự hào về ngôi trường của mình”.
“Khoảnh khắc đó khiến tôi tin hơn vào điều mình nghĩ: tự hào không nhất thiết phải bắt đầu từ sự hoàn hảo”, bà nói.
Và với bà, điều ấy cũng giống như câu chuyện của VinFast.
Trong giai đoạn làm VinFast, đã có vô số hoài nghi, áp lực. Nhưng rồi có lần, khi bà ngồi trong một quán cà phê ở Toronto, nhìn ra con phố phủ kín tuyết trắng, bà bất chợt thấy một chiếc VinFast màu trắng lướt ngang qua giữa màn tuyết lạnh buốt, dưới tay lái của một người bản địa.
“Khoảnh khắc ấy, tôi thực sự cảm thấy một niềm tự hào rất lớn”.
Bà nghĩ đến những người công nhân đã khoan từng con ốc, lắp từng chi tiết, sơn từng lớp màu cho chiếc xe ấy.
“Có thể VinFast vẫn còn nhiều thứ phải làm để trở thành hoàn hảo. Nhưng chúng tôi có quyền tự hào về điều mình đang làm”.
Giữa trời tuyết ở nơi xa nửa vòng trái đất, chiếc xe lao vút qua trong vài giây ngắn ngủi như một thước phim điện ảnh. Nhưng với TS Lê Mai Lan, đó cũng là lời nhắc rõ ràng rằng: điều lớn nhất giáo dục có thể tạo ra không chỉ là sự hài lòng, mà là những con người đủ tự tin và đủ tự hào để tiếp tục bước về phía trước.
Hội thảo "Kiến tạo trường đại học hạnh phúc tại Việt Nam: Từ tầm nhìn đến hành động" do Soha.vn và Trường Đại học Đại Nam đồng tổ chức ngày 22/5/2026, là hoạt động mở màn cho chuỗi chương trình tổng thể Kiến tạo Hạnh phúc, hướng đến mục tiêu tìm kiếm, lan tỏa, cổ vũ và tôn vinh các sáng kiến, hành động kiến tạo hạnh phúc cho cá nhân, tổ chức, cộng đồng và đất nước.
Hội thảo có sự tham gia của lãnh đạo nhiều trường Đại học, chuyên gia uy tín, doanh nhân:
1. TS Lê Đắc Sơn - Chủ tịch Hội đồng Trường Đại học Đại Nam
2. GS. TS Nguyễn Văn Nội - Chủ tịch Hội các Phòng thử nghiệm Việt Nam, Nguyên Hiệu trưởng ĐH Tự Nhiên, ĐHQG Hà Nội
3. TS Lê Mai Lan - Phó Chủ tịch Tập đoàn Vingroup, Chủ tịch Hội đồng trường Đại học VinUni
4. PGS.TS Trần Thành Nam - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục, ĐHQGHN; Phó chủ tịch Hội Khoa học Tâm lý – Giáo dục Việt Nam
5. GS. Rick Bennett - Phó Hiệu trưởng kiêm Phó Chủ tịch, Trường Đại học Anh Quốc Việt Nam (BUV)
6. GS.TS Nguyễn Hữu Ninh - Chủ tịch Hội đồng quản lý Trung tâm Nghiên cứu, Giáo dục Môi trường và Phát triển (CERED)
7. Ông Phạm Huy Phong - Tổng Giám đốc điều hành kiêm Chief People Officer (CPO) Mainetti Việt Nam
