Đây là hai câu hỏi rất quan trọng vụ án 147 điểm 10 ở Tuyên Quang.

Trong vụ án 147 điểm 10 môn toán ở Tuyên Quang, song song với tiến trình điều tra hình sự của cơ quan công an, Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh này cho biết toàn bộ phụ huynh của 332 thí sinh Trường THPT chuyên Tuyên Quang và 6 thí sinh tự do đều đề nghị được thi lại để “công bằng, khách quan và đảm bảo quyền lợi chính đáng của thí sinh”.

“Công bằng” cho ai?

Theo luật sư Hoàng Hà, Đoàn Luật sư TPHCM, đó là mong muốn rất dễ hiểu. Nhưng mong muốn của người trong cuộc không đồng nghĩa với việc đó là giải pháp đúng.

Nếu thi lại, ai sẽ chịu trách nhiệm với những học sinh không liên quan?

Đây là câu hỏi quan trọng nhất. Giả sử sau quá trình điều tra, cơ quan chức năng kết luận chỉ có một số cá nhân vi phạm, hoặc chỉ một số bài thi bị can thiệp. Vậy hàng trăm học sinh còn lại - những em làm bài trung thực, đúng năng lực - vì sao phải thi lại?

Một kỳ thi không chỉ tiêu tốn thời gian. Nó còn kéo theo áp lực tâm lý rất lớn. Chưa kể, kết quả thi lần hai chưa chắc phản ánh đúng năng lực lần đầu. Có em làm tốt ở kỳ thi đầu nhưng gặp vấn đề sức khỏe, tâm lý hoặc sự cố khách quan ở lần thi sau.

Nếu điểm thấp hơn thì lấy điểm nào? Nếu cao hơn, thì có tạo ra lợi thế không công bằng so với hàng triệu thí sinh khác trên cả nước? Những câu hỏi ấy hiện chưa có lời giải thuyết phục.

“Tôi cho rằng thi lại chỉ nên là biện pháp cuối cùng, khi kết luận điều tra cho thấy kết quả môn Toán tại điểm thi không thể phân tách được đâu là bài làm độc lập, đâu là bài bị tác động. Nếu còn khả năng cá thể hóa, phải xử lý theo từng phòng thi, từng thí sinh, từng hành vi; không nên biến thi lại thành cách làm lại cho chắc”, Luật sư Hoàng Hà nói.

Tỉnh Tuyên Quang đề nghị sẽ lắp camera giám sát và mua 295 máy dò kim loại để phòng chống gian lận cho đợt thi lại. Theo luật sư Hoàng Hà, việc chống gian lận không chỉ là mua thêm thiết bị, mà phải siết trách nhiệm Trưởng điểm thi, giám thị, giám sát, thanh tra và cơ chế xử lý ngay khi có bất thường.

“Thành tích” của ai?

Đại tá Trần Anh Tuấn, Trưởng phòng Tham mưu Công an tỉnh Tuyên Quang, cho biết bước đầu cơ quan điều tra xác định "động cơ, mục đích của các bị can là vì thành tích".

Hai chữ "thành tích" nghe tưởng chừng vô hại, nhưng lại là lời giải thích cho rất nhiều vụ việc đau lòng của giáo dục Việt Nam suốt nhiều năm qua.

Luật sư cho biết, “vì thành tích” có thể hiểu mới là kết luận sau giai đoạn điều tra ban đầu, chưa phải lời giải thích cuối cùng cho toàn bộ vụ án.

Về mặt pháp lý, tội Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ theo Điều 356 Bộ luật Hình sự không bắt buộc phải có động cơ vụ lợi bằng tiền. Luật cho phép xử lý cả trường hợp người có chức vụ, quyền hạn làm trái công vụ vì “động cơ cá nhân khác”. Do đó, nếu cơ quan điều tra chứng minh được các bị can muốn nâng kết quả thi, tạo thành tích cho điểm thi, nhà trường, địa phương hoặc cá nhân trong công tác, thì “vì thành tích” có thể là động cơ phù hợp với cấu thành tội danh này.

“Tuy nhiên xét về tính thuyết phục xã hội, động cơ này cần được làm rõ thêm. “Vì thành tích” là khái niệm khá rộng. Thành tích cho ai? Cho trường, cho điểm thi, cho lãnh đạo, cho giáo viên, hay cho một nhóm thí sinh cụ thể?”, luật sư Hoàng Hà nói.

Nếu kết quả điều tra cuối cùng chứng minh nhận định ban đầu của cơ quan điều tra là có căn cứ, thì điều đáng sợ nhất không phải là vài bài thi bị can thiệp. Điều đáng sợ là một tư duy quản lý đã coi thành tích cao hơn sự trung thực.

Phụ huynh ở đâu trong chuyện này?

Một câu hỏi khác cũng cần được đặt ra là: phụ huynh đứng ở đâu trong câu chuyện này? Luật sư Hoàng Hà cho rằng không thể đặt trách nhiệm pháp lý cho phụ huynh chỉ vì con họ là thí sinh tại điểm thi có sai phạm. Bởi pháp luật hình sự xử lý theo nguyên tắc cá thể hóa trách nhiệm: ai có hành vi, có lỗi, có mối liên hệ nhân quả với sai phạm thì người đó chịu trách nhiệm.

Phụ huynh chỉ có thể bị xem xét trách nhiệm nếu có chứng cứ cho thấy họ chủ động tham gia vào việc làm sai như đưa tiền, hứa đưa lợi ích cho cán bộ coi thi, nhờ người can thiệp, móc nối với giáo viên, làm trung gian hoặc xúi giục con sử dụng sự trợ giúp trái quy chế.

Khi đó, tùy hành vi, có thể bị xem xét về tội Đưa hối lộ theo Điều 364, Môi giới hối lộ theo Điều 365, hoặc đồng phạm theo Điều 17 Bộ luật Hình sự nếu cố ý giúp sức cho hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn của người tổ chức thi.

Ngược lại, nếu phụ huynh chỉ nghe con kể sau khi thi, hoặc chỉ nghi ngờ có bất thường nhưng không có chứng cứ, thì không thể coi là đồng phạm. Việc tố giác tội phạm cũng không thể đặt trên suy đoán. Điều 390 Bộ luật Hình sự chỉ đặt vấn đề trách nhiệm khi một người biết rõ tội phạm đang được chuẩn bị, đang thực hiện hoặc đã thực hiện mà không tố giác trong trường hợp luật định. Biết rõ khác với nghe kể, nghi ngờ hoặc suy đoán.

Vì vậy trách nhiệm chính trong vụ này trước hết thuộc về những người có chức trách tại điểm thi. Phụ huynh chỉ bị xử lý nếu chứng minh được họ có hành vi tham gia, tác động hoặc mua chuộc cụ thể. Không nên suy diễn trách nhiệm của phụ huynh theo kiểu “con được lợi thì cha mẹ phải có lỗi”.

Nếu xác định được phụ huynh có tác động, nhờ can thiệp, đưa tiền hoặc lợi ích vật chất cho giáo viên, cán bộ coi thi để nhắc bài cho con, thì không còn là câu chuyện “lo cho con” về mặt đạo đức, mà có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự…