Cần đảm bảo tính độc lập trong thẩm định giá khi trưng mua tài sản

Mới đây, trả lời Công văn số 5402/BTC-QLCS của Bộ Tài chính về việc đề nghị góp ý Hồ sơ đề nghị chính sách của Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản (Hồ sơ), Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho rằng việc hoàn thiện khung pháp lý về trưng mua, trưng dụng là cần thiết, song cần được thiết kế thận trọng nhằm bảo đảm quyền sở hữu tài sản của người dân và doanh nghiệp theo tinh thần Hiến pháp.

Theo VCCI, Hiến pháp năm 2013 khẳng định Nhà nước bảo hộ quyền sở hữu tư nhân và quyền thừa kế, đồng thời chỉ cho phép thực hiện trưng mua, trưng dụng tài sản trong những trường hợp thật cần thiết vì lý do quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, tình trạng khẩn cấp hoặc phòng, chống thiên tai và phải có bồi thường theo giá thị trường.

Do đó, các quy định liên quan đến trưng mua, trưng dụng cần được xây dựng trên nguyên tắc kiểm soát chặt chẽ quyền lực nhà nước, bảo đảm hài hòa lợi ích giữa Nhà nước và chủ sở hữu tài sản.

Cần cơ chế thẩm định giá phù hợp

Liên quan đến chính sách hoàn thiện cơ chế xác định giá trưng mua và giá trị bồi thường khi trưng dụng tài sản, Hồ sơ đề xuất đối với các tài sản đặc thù hoặc không phổ biến trên thị trường, việc định giá có thể được thực hiện thông qua doanh nghiệp thẩm định giá hoặc Hội đồng thẩm định giá do cơ quan nhà nước thành lập.

VCCI cho rằng quy định cho phép cơ quan nhà nước tự thành lập Hội đồng thẩm định giá cần được xem xét kỹ hơn để bảo đảm tính khách quan.

Theo đó, trong quan hệ trưng mua, trưng dụng, Nhà nước vừa là bên tiếp nhận, sử dụng tài sản vừa là chủ thể chi trả chi phí. Nếu cơ quan nhà nước đồng thời tham gia định giá tài sản mà mình sẽ mua hoặc bồi thường thì có thể làm phát sinh băn khoăn về tính độc lập trong quá trình xác định giá trị tài sản.

Để hài hòa lợi ích giữa các bên, VCCI đề nghị ưu tiên sử dụng các tổ chức thẩm định giá độc lập. Trường hợp không thể thuê được đơn vị thẩm định độc lập, Hội đồng thẩm định giá cần có sự tham gia của các chuyên gia và tổ chức độc lập nhằm nâng cao tính minh bạch, khách quan của kết quả định giá.

Cần lãm rõ các loại tài sản được trưng mua, trưng dụng

Đối với chính sách hoàn thiện quy định về các loại tài sản được trưng mua, trưng dụng, VCCI đánh giá việc mở rộng phạm vi tài sản nhằm đáp ứng yêu cầu huy động nguồn lực trong các tình huống khẩn cấp là cần thiết. Tuy nhiên, một số khái niệm trong Hồ sơ còn thiếu tính cụ thể.

Cụ thể, các thuật ngữ như “công trình kết cấu hạ tầng khác” hay “phương tiện kỹ thuật khác” chưa đủ rõ để xác định chính xác đối tượng bị trưng dụng, từ đó có thể dẫn tới cách hiểu và áp dụng khác nhau trong thực tiễn, ảnh hưởng đến quyền lợi của cá nhân, tổ chức có tài sản.

Đáng chú ý, Hồ sơ đề xuất bổ sung các loại tài sản mới như hạ tầng viễn thông và hạ tầng số vào diện có thể bị trưng dụng. Theo VCCI, đây là những tài sản đặc thù, thường chứa dữ liệu bí mật kinh doanh và thông tin cá nhân của số lượng lớn người dùng.

Việc trưng dụng máy chủ hoặc các hạ tầng số có thể phát sinh nguy cơ rò rỉ dữ liệu, ảnh hưởng đến quyền bảo mật thông tin của doanh nghiệp và người dân. Vì vậy, cơ quan soạn thảo cần bổ sung nguyên tắc bảo đảm an toàn dữ liệu, quy định rõ trách nhiệm bảo mật thông tin của cơ quan sử dụng tài sản được trưng dụng, đồng thời chỉ được tiếp cận dữ liệu phục vụ trực tiếp mục đích trưng dụng theo quy định của pháp luật.

Bên cạnh đó, VCCI cũng đề nghị cân nhắc việc giao Chính phủ quy định danh mục cụ thể các loại tài sản được trưng dụng. Theo VCCI, việc xác định loại tài sản thuộc diện trưng dụng tác động trực tiếp đến quyền sở hữu – một quyền hiến định của cá nhân và tổ chức – nên cần được quy định ngay trong Luật thay vì giao cho văn bản dưới luật để bảo đảm tính ổn định và minh bạch.

Cân nhắc cơ chế phân cấp, phân quyền

Một nội dung khác nhận được VCCI nhấn mạnh là đề xuất tăng cường phân cấp, phân quyền trong hoạt động trưng mua, trưng dụng tài sản.

Theo thuyết minh chính sách, dự kiến Chủ tịch UBND cấp xã sẽ được trao thẩm quyền quyết định trưng dụng tài sản trong một số trường hợp. VCCI cho rằng chủ trương phân cấp là phù hợp với định hướng cải cách quản lý nhà nước, nhưng cần đánh giá kỹ về tính khả thi cũng như khả năng kiểm soát quyền lực.

Theo VCCI, trưng dụng tài sản chỉ được thực hiện trong trường hợp “thật cần thiết” vì lý do quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia hoặc tình trạng khẩn cấp. Việc xác định những trường hợp này đòi hỏi năng lực đánh giá và trách nhiệm rất lớn. Nếu mở rộng thẩm quyền cho cấp cơ sở mà không kèm theo các giới hạn và điều kiện cụ thể có thể làm gia tăng nguy cơ áp dụng chưa phù hợp hoặc vượt quá phạm vi cần thiết.

Ngoài ra, Hồ sơ đề xuất Luật chỉ quy định khung về thẩm quyền, còn việc xác định cụ thể chức danh có quyền quyết định trưng mua, trưng dụng sẽ giao Chính phủ quy định. Theo VCCI, cách tiếp cận này tạo thuận lợi cho việc điều chỉnh linh hoạt nhưng có thể làm giảm hiệu quả kiểm soát quyền lực ngay từ cấp luật.

Để bảo đảm vừa phân cấp vừa kiểm soát được việc thực thi, VCCI đề xuất quy định rõ ngay trong Luật thẩm quyền của Chủ tịch UBND cấp xã với các giới hạn cụ thể về trường hợp áp dụng và loại tài sản được trưng dụng, chẳng hạn chỉ áp dụng trong các tình huống thiên tai, hỏa hoạn, dịch bệnh đe dọa trực tiếp đến tính mạng, sức khỏe người dân trên địa bàn và chỉ đối với một số tài sản thông dụng như phương tiện vận tải, máy móc, thiết bị hoặc vật tư cần thiết.

Đồng thời, Luật cần quy định cụ thể từng chức danh có thẩm quyền quyết định trưng mua, trưng dụng theo từng trường hợp thay vì giao toàn bộ nội dung này cho Chính phủ hướng dẫn.