Buồn của Nhật Bản: Nguy cơ mất vị thế nền kinh tế lớn thứ 4 thế giới vào tay 1 quốc gia tỷ dân, chật vật giải hàng loạt bài toán hóc búa

Triển vọng kinh tế ảm đạm khiến chiến lược tăng trưởng mà Thủ tướng Sanae Takaichi dự kiến công bố vào mùa hè tới trở nên đặc biệt quan trọng. Các nhà kinh tế cho rằng Nhật Bản cần đối phó với gánh nặng từ dân số suy giảm thông qua việc nâng cao năng suất và đẩy mạnh khai thác các lĩnh vực tăng trưởng tiềm năng.

Theo số liệu chính phủ, nền kinh tế Nhật Bản đã suy giảm trong giai đoạn tháng 7-9, sau 6 quý tăng trưởng liên tiếp. Nguyên nhân một phần đến từ xuất khẩu yếu, trong bối cảnh thuế quan Mỹ tăng cao.

Các nhà kinh tế kỳ vọng nền kinh tế Nhật Bản sẽ quay lại quỹ đạo phục hồi vừa phải trong năm 2026, khi bất ổn liên quan đến chính sách thương mại của Mỹ hạ nhiệt sau một thỏa thuận song phương.

Lợi nhuận doanh nghiệp được dự báo vẫn duy trì ổn định, qua đó thúc đẩy đầu tư vốn và hỗ trợ tăng lương bền vững. Đây đều là những cấu phần quan trọng của tổng sản phẩm quốc nội.

Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) dự báo kinh tế Nhật Bản sẽ tăng trưởng 0,9% trong năm nay. Động lực đến từ chính sách tài khóa mở rộng dưới thời bà Takaichi và tiêu dùng cá nhân được hỗ trợ bởi thu nhập khả dụng thực tế tăng lên.

Tuy nhiên, chuyên gia kinh tế cấp cao Yusuke Koshiyama tại Mizuho Research & Technologies cho rằng nền kinh tế đang đối mặt với hai rủi ro lớn. Đó là đồng yên mất giá và những căng thẳng ngoại giao gần đây với Trung Quốc.

Đồng yên chịu áp lực bán ra khi những lo ngại về tình hình tài khóa của Nhật Bản gia tăng. Chính phủ nước này đang theo đuổi kế hoạch chi tiêu mở rộng, bao gồm các biện pháp hỗ trợ hộ gia đình trước lạm phát.

Ông Koshiyama cảnh báo rằng đồng yên yếu có thể làm tăng chi phí nhập khẩu và khiến lạm phát leo thang. Ông cho rằng không thể loại trừ nguy cơ bước vào giai đoạn đình lạm nghiêm trọng hơn, tức lạm phát cao đi kèm tăng trưởng thấp, nếu áp lực giá từ tỷ giá làm lu mờ hiệu quả của các biện pháp kiềm chế giá cả.

Quan hệ Nhật Bản - Trung Quốc gần đây trở nên căng thẳng sau phát biểu liên quan đến địa chính trị của Thủ tướng Takaichi vào tháng 11. Ông Koshiyama cho rằng nếu Trung Quốc kêu gọi công dân hạn chế du lịch Nhật Bản, lượng khách quốc tế sụt giảm có thể gây tổn hại tăng trưởng, ảnh hưởng đến lợi nhuận doanh nghiệp và kéo theo tác động tiêu cực tới đầu tư và tiền lương.

Báo cáo triển vọng kinh tế toàn cầu của IMF công bố tháng 10 cho thấy Nhật Bản sẽ bị Ấn Độ vượt về GDP danh nghĩa tính bằng USD, hai năm sau khi Nhật Bản bị Đức soán ngôi.

Nhà kinh tế trưởng Shinichiro Kobayashi tại Mitsubishi UFJ Research and Consulting cho rằng dự báo này chủ yếu xuất phát từ sự suy yếu của đồng yên. Ông cảnh báo thứ hạng thấp hơn sẽ trực tiếp làm suy giảm sức ảnh hưởng của Nhật Bản trong thương mại toàn cầu, kinh tế thế giới và chính trị quốc tế.

Theo ông Kobayashi, vấn đề cốt lõi nằm ở chỗ năng suất lao động không được cải thiện, dù các chính quyền trước đây đã theo đuổi nhiều chiến lược tăng trưởng khác nhau.

Giới quan sát đang dồn sự chú ý vào chiến lược tăng trưởng mới mà chính quyền bà Takaichi dự kiến xây dựng vào mùa hè. Mục tiêu là hình thành một nền kinh tế vững chắc thông qua đầu tư từ khu vực công và tư nhân. Danh sách này bao gồm lĩnh vực đóng tàu, trí tuệ nhân tạo và bán dẫn.

Nhà kinh tế trưởng Hideo Kumano tại Viện Nghiên cứu Daiichi Life cho rằng kế hoạch này đang bỏ sót một số lĩnh vực có tiềm năng tăng trưởng mạnh, như du lịch, khử carbon, robot và công nghệ tự lái.

Trong khi đó, nhà kinh tế trưởng Takahide Kiuchi tại Nomura Research Institute kêu gọi chính phủ đưa vấn đề tỷ lệ sinh giảm vào trọng tâm chiến lược tăng trưởng.

Ông cảnh báo rằng các doanh nghiệp có thể trở nên bi quan về tiềm năng thị trường Nhật Bản khi dân số tiếp tục thu hẹp, từ đó cắt giảm đầu tư trong nước và kéo năng suất lao động đi xuống.

Theo ông Kiuchi, chi tiêu tài chính mạnh tay hơn, đi kèm với việc phát hành thêm trái phiếu như trong các gói kích thích sắp tới, sẽ làm giảm nguồn lực dành cho các thế hệ tương lai. Điều này rốt cuộc sẽ kìm hãm hoạt động kinh tế và hạ thấp mức tăng trưởng tiềm năng của Nhật Bản.

Ông cho rằng việc thể hiện cam kết rõ ràng đối với củng cố tài khóa trung và dài hạn sẽ giúp chặn đà suy giảm kỳ vọng tăng trưởng của doanh nghiệp trong nước. Đây cũng là yếu tố then chốt để ngăn chặn sự suy giảm vị thế kinh tế của Nhật Bản.

Theo SCMP