AI tại Việt Nam: Giá trị thực ở đâu giữa cơn sốt công nghệ

*Tác giả: Đinh Trần Tuấn Linh (chuyên gia AI, CTO Unikon Việt Nam)

Trí tuệ Nhân tạo (AI) đã đổ bộ vào Việt Nam như một làn sóng mạnh mẽ, mang theo vô vàn hứa hẹn và sự hăm hở. Từ hành lang chính sách đến các văn phòng doanh nghiệp, gần 90% lãnh đạo tin rằng AI là yếu tố sống còn để duy trì sức cạnh tranh. Tính đến giữa năm 2026, dữ liệu từ Chỉ số AI Thế giới (WIN) cho thấy Việt Nam đã vươn lên nhóm dẫn đầu toàn cầu về mức độ tin tưởng và khả năng chấp nhận AI.

Người dân và doanh nghiệp cũng đang nhanh chóng bắt nhịp với xu hướng này. Các báo cáo mới nhất công bố vào đầu năm 2026 chỉ ra rằng có tới 78% người dùng Internet tại Việt Nam đã tiếp cận ít nhất một nền tảng AI, trong đó tỷ lệ ứng dụng ở nhóm sinh viên lên đến 92%. Đáng chú ý, Việt Nam hiện vươn lên xếp thứ 38 toàn cầu về tỷ lệ người dùng AI, vượt mức trung bình thế giới khoảng 7,2%. Ở góc độ tổ chức, 61% doanh nghiệp Việt cũng đã sẵn sàng ở mức độ cao để ứng dụng trí tuệ nhân tạo, bỏ xa tỷ lệ 49% của toàn cầu. Những con số này dường như phác họa một bức tranh về một quốc gia đang vô cùng tích cực, thậm chí là hăm hở, đón nhận tương lai số. 

Tuy nhiên, đằng sau sự hăm hở tiếp nhận, vẫn tồn tại những khía cạnh phức tạp cần được nghiêm túc nhìn nhận. Sự phát triển quá nhanh của AI đang tiềm ẩn nguy cơ chuyển từ trạng thái "háo hức khám phá" sang sự phô trương hình thức và lãng phí tài nguyên. Câu hỏi đặt ra là: Liệu chúng ta có thực sự đang tích hợp AI một cách chiến lược, hay chỉ đơn thuần là đang diễn một vở kịch chuyển đổi số vì sợ bị bỏ lại phía sau?

Fomodeus: Lớp người dùng mới trong kỷ nguyên AI

Sự bùng nổ của vô số công cụ AI đang định hình một kiểu người dùng mới tại Việt Nam: Fomodeus. Khái niệm này là sự kết hợp giữa FOMO (nỗi sợ bị bỏ lại) và Homo Deus (ám ảnh về việc phải làm chủ công nghệ). Đáng nói, Fomodeus không nhất thiết muốn hiểu sâu hay khai thác tối đa tiềm năng thực sự của AI; họ chỉ đơn giản là sợ tụt hậu trong một cuộc đua dường như được truyền thông và mạng xã hội thổi phồng.

Thực tế, chúng ta đang chứng kiến một chu kỳ lặp lại: Cứ vài tuần, một "trend" AI lại nổi lên, càn quét mạng xã hội rồi nhanh chóng lắng xuống. Sự hào hứng này hiếm khi xuất phát từ niềm vui của quá trình tạo tác, mà chủ yếu đến từ sự ghi nhận tức thời thông qua lượt thích, bình luận và chia sẻ. Hệ quả tất yếu là những sản phẩm được tạo ra vội vàng thường thiếu chiều sâu, thiếu cảm xúc và không có giá trị lâu dài. Fomodeus tìm kiếm sự chú ý, biến AI thành một liều "dopamine rẻ tiền" tạo ra ảo giác về sự thành tựu.

Cái kéo sắc và đám đông "múa rìu"

AI là một công cụ mạnh mẽ, nhưng nó giống như một chiếc kéo thật sắc – chỉ hữu ích nếu người dùng biết cách sử dụng. Nếu không, thay vì cắt đẹp, họ có thể làm hỏng. Vấn đề cốt lõi hiện nay không nằm ở khả năng của AI, mà nằm ở năng lực và tư duy của người sử dụng.

Khái niệm "múa rìu qua mắt thợ" mô tả rất chính xác hiện trạng này. Đám đông "múa rìu" là những người sử dụng công cụ một cách hời hợt, thiếu kỹ năng. Trái lại, "thợ" – những chuyên gia, nghệ nhân – thường cảm thấy phiền lòng khi thấy một công cụ mạnh mẽ bị lạm dụng, thiếu tôn trọng quy trình và giá trị chuyên môn.

Ở mức độ trung bình, AI là một tấm gương phản chiếu năng lực của người dùng. Khi bạn dùng AI và cảm thấy nó làm "rất hay", liệu có khả năng do chính bạn chưa đủ giỏi trong lĩnh vực đó?. Ngược lại, nếu bạn cảm thấy kết quả của AI "chưa đủ sâu sắc" và "cần sửa đi sửa lại", đó lại là một dấu hiệu tích cực. Điều này minh chứng rằng bạn đang sở hữu một tiêu chuẩn, một chiều sâu tư duy vượt trên mức trung bình của AI. Sự hài lòng với AI, đôi khi, lại là thước đo trung thực đến phũ phàng cho mức độ "trung bình" của chính chúng ta.

Vực thẳm số và sự tha hóa tư duy

Nếu không cẩn trọng, tấm gương AI có thể biến thành một "vực thẳm số" của sự dễ dàng, của việc thay thế quy trình bằng những kết quả tức thời. Vực thẳm này đang biểu hiện rõ rệt ở giới trẻ. Báo cáo "The State of Consumer AI in Vietnam" do Decision Lab công bố vào cuối năm 2025 ghi nhận nhóm người trẻ (18–24 tuổi) là lực lượng sử dụng AI tích cực nhất. Đặc biệt, mức độ phổ biến tập trung rõ nét nhất ở nhóm sinh viên với tỷ lệ sử dụng nền tảng AI lên tới 92%. 

Sự lệ thuộc này dẫn đến hiện tượng "tải nhận thức ra ngoài" – não bộ trở nên lười biếng khi phó mặc các tác vụ tư duy cho AI. Đây là một hình thức tha hóa tư duy. AI đang tách rời chúng ta khỏi quá trình sáng tạo và giải quyết vấn đề, làm xói mòn tư duy phản biện, kỹ năng viết lách độc lập. Có một nghịch lý đáng mỉa mai: khi sinh viên dùng AI làm bài luận, đó bị coi là gian lận, nhưng khi nhà quản lý dùng AI viết báo cáo, nó lại được ngợi ca là "chuyển đổi số". Liệu đây có phải là một dạng bất bình đẳng AI mới?

Đáng lo ngại hơn, AI đang dần làm thay những công việc cơ bản, lặp đi lặp lại – vốn là các vị trí "intern" để thế hệ trẻ cọ xát, học hỏi. Việc mất đi cơ hội "mài rìu" từ gốc rễ này có thể tạo ra một thế hệ chỉ biết "múa rìu" trên nền tảng có sẵn, nhưng thiếu vắng năng lực để đối mặt với những thách thức phức tạp thực sự trong tương lai.

Học cách sống cùng AI: Hãy bắt đầu bằng việc mài rìu

Những thách thức như tự động hóa thay thế lao động hay sự tha hóa tư duy không hề mới mẻ trong lịch sử. Sự khác biệt duy nhất ở làn sóng AI nằm ở tốc độ và quy mô khuếch đại vấn đề. Thay vì rơi vào cực đoan giữa việc cuồng tín hay bài xích công nghệ, chúng ta cần học cách sống chung và làm việc cùng AI. Quyền quyết định cuối cùng phải luôn thuộc về con người; AI chỉ nên đóng vai trò cố vấn.

Quan trọng hơn cả, hãy rèn luyện thói quen không dễ dàng hài lòng với AI. Cảm giác AI "chưa đến nơi" chính là động lực mạnh mẽ để bạn tự ép mình nâng cao năng lực. Như Abraham Lincoln từng nói: "Nếu cho tôi sáu giờ để đốn hạ một cái cây, tôi sẽ dành bốn giờ đầu để mài sắc lưỡi rìu.". AI chính là cây rìu, nhưng thành bại lại phụ thuộc vào việc bạn có dành thời gian mài sắc bản thân hay không.

Trong bối cảnh năm 2026, Việt Nam đang đứng trước ngã rẽ quan trọng. Hệ thống giáo dục cần có chiến lược hướng dẫn học sinh sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ tư duy. Mỗi cá nhân cần tỉnh táo, vượt qua những cơn sốt bề mặt để tập trung mài sắc chính mình.

Chỉ khi vượt qua được sự phù phiếm của thói "múa rìu", mạnh dạn soi chiếu bản thân vào tấm gương AI và kiên trì mài giũa nội lực, chúng ta mới có thể làm chủ công nghệ. Bằng không, khi nhìn vào vực thẳm số quá lâu, nó sẽ nhìn lại ta và thì thầm lời self-help dối lừa rằng: Tôi tài giỏi, bạn hình như cũng thế....