Có lẽ chưa bao giờ trong lịch sử, con người lại phải đưa ra nhiều quyết định đến vậy. Mở điện thoại vào buổi sáng, chúng ta quyết định nên ăn gì, mặc gì, chọn tuyến đường nào để đi làm.
Trong giờ nghỉ trưa, lại cân nhắc có nên đổi công việc, đăng ký một khóa học mới hay mua món đồ vừa xuất hiện trên mạng xã hội. Tối đến, những lựa chọn tiếp tục nối dài: nên phản hồi tin nhắn ấy như thế nào, có nên làm hòa trước sau một cuộc cãi vã, hay liệu mình có đang phản ứng quá cảm tính trong một mối quan hệ.
Internet từng giúp con người tiếp cận nhiều thông tin hơn để ra quyết định. AI đang làm một việc khác: giúp con người lọc bớt những lựa chọn ấy. Và đó có thể là một trong những thay đổi lớn nhất mà trí tuệ nhân tạo tạo ra đối với đời sống thường nhật.
Nghịch lý của niềm tin: Càng lo ngại AI, con người càng dựa vào AI
Đầu năm nay, Vox đăng tải câu chuyện về Nick Sadler, một nhà sản xuất phim sống tại Mỹ, người thừa nhận anh và vợ đã nhiều lần sử dụng ChatGPT như một "bên trung gian" trong những cuộc tranh cãi của hai người.
Thay vì tiếp tục tranh luận bằng cảm xúc, họ nhập bối cảnh cuộc đối thoại vào chatbot và yêu cầu phân tích góc nhìn của từng phía. AI không đưa ra một bản án tuyệt đối, nhưng đôi khi việc đọc một câu trả lời trung tính từ một "bên thứ ba" khiến cả hai chậm lại vài phút trước khi phản ứng theo quán tính.
Điều đáng chú ý là Nick Sadler không phải trường hợp cá biệt. Theo Vox, ngày càng có nhiều chuyên gia trị liệu tại Mỹ ghi nhận khách hàng mang theo những đoạn phân tích do AI tạo ra tới các buổi tư vấn.
Có người dùng chatbot để luyện tập trước một cuộc trò chuyện khó nói, có người tìm kiếm cách diễn đạt ít gây tổn thương hơn, nhưng cũng có người sử dụng AI như công cụ để xác nhận niềm tin sẵn có của mình. Từ chỗ là nơi tra cứu thông tin, AI đã bắt đầu len vào những không gian vốn rất con người: cảm xúc, xung đột và các mối quan hệ.
Trong suốt hai năm qua, không ít cuộc khảo sát cho thấy công chúng vẫn tồn tại tâm lý dè dặt với trí tuệ nhân tạo. Người ta lo lắng về việc AI tạo ra thông tin sai lệch, thay thế việc làm hay đưa ra những lời khuyên thiếu chính xác.
Tuy nhiên, điều thú vị là sự lo ngại ấy không ngăn cản con người đưa AI vào sâu hơn trong cuộc sống. Khảo sát toàn cầu do Zendesk phối hợp cùng YouGov thực hiện với khoảng 10.000 người tại 10 quốc gia cho thấy 52% người tham gia cảm thấy thoải mái khi sử dụng trợ lý AI cho các công việc thường nhật.
Những tác vụ được chấp nhận nhiều nhất là quản lý lịch trình, hỗ trợ giao tiếp và xử lý các đầu việc hành chính đơn giản. Khi câu hỏi chuyển sang những quyết định có hệ quả lớn hơn như tài chính cá nhân hay sức khỏe, mức độ tin tưởng bắt đầu giảm xuống.
Điều đó phản ánh một trạng thái tâm lý khá đặc biệt: con người muốn AI giúp mình sống thuận tiện hơn, nhưng chưa sẵn sàng trao trọn quyền kiểm soát.
Nói cách khác, chúng ta đang xây dựng một mối quan hệ mới với công nghệ. AI không còn là công cụ đứng ngoài cuộc sống, nhưng cũng chưa phải "người quyết định thay". Nó giống một người cố vấn luôn sẵn sàng ở bên cạnh, đưa ra gợi ý bất cứ lúc nào được hỏi đến. Vấn đề là ranh giới giữa tham khảo và phụ thuộc đôi khi mong manh hơn chúng ta tưởng.
Bạn Thanh Huyền (19 tuổi, sinh viên tại Hà Nội) có chia sẻ về việc sử dụng AI: "Khi mới lên đại học, em sử dụng AI để tìm kiếm thông tin hoặc hỗ trợ bản thân tuy nhiên càng ngày em càng cảm thấy bản thân phụ thuộc nhiều vào nó nhất là việc đưa ra ý tưởng. Hiện tại em sử dụng AI thường xuyên có thể nói là ngày nào cũng sử dụng."
Có lẽ nghịch lý lớn nhất của thời đại AI là chúng ta luôn nhắc nhau đừng tin AI tuyệt đối, nhưng lại ngày càng đưa cho nó nhiều quyết định nhỏ trong cuộc sống hơn bao giờ hết.
Câu hỏi quan trọng nhất không phải AI thông minh đến đâu
Những cuộc tranh luận về trí tuệ nhân tạo thường xoay quanh năng lực công nghệ: liệu AI có thể thay thế con người hay không, có thông minh hơn con người hay không. Nhưng có lẽ, câu hỏi đáng suy ngẫm hơn lại nằm ở phía người sử dụng.
Chúng ta đang dùng AI như một công cụ để hỗ trợ tư duy, hay đang dần chuyển giao tư duy cho công cụ? Chúng ta tìm đến AI để mở rộng góc nhìn, hay chỉ để tìm kiếm những câu trả lời củng cố niềm tin sẵn có?
Và khi đứng trước những quyết định quan trọng nhất của cuộc đời như lựa chọn nghề nghiệp, xây dựng gia đình, chấp nhận rủi ro hay theo đuổi một giá trị sống, liệu chúng ta có sẵn sàng giao phó quyền quyết định ấy cho một thuật toán?
AI có thể giúp con người đi nhanh hơn. Nó có thể tổng hợp lượng thông tin khổng lồ, chỉ ra những phương án hợp lý và giảm bớt gánh nặng của hàng nghìn lựa chọn nhỏ diễn ra mỗi ngày. Nhưng sống như thế nào, yêu ai, tin điều gì và chấp nhận đánh đổi vì điều gì vẫn là những quyết định gắn liền với trách nhiệm, trải nghiệm và bản sắc của mỗi cá nhân.
Công nghệ sẽ tiếp tục phát triển. AI Agent sẽ ngày càng chủ động hơn, thông minh hơn và hiện diện sâu hơn trong đời sống. Tuy nhiên, thước đo quan trọng nhất của một xã hội có lẽ không nằm ở việc chúng ta sở hữu những cỗ máy mạnh đến đâu, mà ở việc chúng ta còn giữ lại được bao nhiêu năng lực để tự mình lựa chọn. Bởi suy cho cùng, quyền quyết định không chỉ là một thao tác. Đó là đặc quyền làm người./
.jpg "Việt Nam mới có thêm 1 công trình trường liên cấp rộng hơn 8.472m²: Là nơi Tập đoàn FPT của chủ tịch Trương Gia Bình kiến tạo nguồn nhân lực mang “DNA công nghệ”")
