Sáng 15/10 tại TP.HCM, trong khuôn khổ Hội nghị Thượng đỉnh Đổi mới Sáng tạo Việt Nam 2026 (Vietnam Innovation Summit 2026 - VIS 2026), diễn đàn “Cạnh tranh bằng định chuẩn trong thời kỳ xoay trục kinh tế” đặt ra một câu hỏi lớn cho chặng đường phát triển tiếp theo của Việt Nam: khi khả năng tuân thủ tiêu chuẩn quốc tế đang dần trở thành điều kiện cơ bản để tham gia thị trường, đâu là bước tiến tiếp theo để doanh nghiệp và nền kinh tế tạo ra lợi thế cạnh tranh dài hạn?
Cuộc thảo luận diễn ra trong bối cảnh dòng vốn, thương mại và chuỗi giá trị toàn cầu đang được tái cấu trúc. Các yêu cầu về hàng rào kỹ thuật thế hệ mới, bao gồm cơ chế kiểm kê carbon, chuẩn mực ESG, tính minh bạch trong truy xuất nguồn gốc, cùng các yêu cầu về hạ tầng đô thị và vận hành bền vững ngày càng tác động trực tiếp tới khả năng tham gia thị trường của doanh nghiệp.
Cạnh tranh vì thế không còn chỉ xoay quanh giá thành hay tốc độ sản xuất, mà ngày càng được quyết định bởi năng lực tạo ra chất lượng ổn định, khả năng đổi mới và mức độ tin cậy có thể duy trì trên quy mô lớn.
Từ góc nhìn đó, VIS 2026 đặt “định chuẩn” không phải như một bộ tiêu chí mới cần đáp ứng, mà như một quá trình nâng cấp năng lực.
Ông Mohammad Mudasser, Phó Tổng Giám đốc PwC Vietnam, chia sẻ: “Lợi thế cạnh tranh dựa trên chi phí và gia công đang thu hẹp; Việt Nam đã đi qua giai đoạn chỉ cần đáp ứng tiêu chuẩn để tham gia chuỗi giá trị. Giai đoạn tiếp theo đòi hỏi khả năng làm chủ chất lượng, công nghệ, quản trị và từng bước tạo ra những giá trị có sức tham chiếu.”
Từ đáp ứng chuẩn đến kiến tạo chuẩn mực: Tiến trình nâng cấp năng lực doanh nghiệp Việt
Theo khung phát triển chiến lược toàn cầu (World Development Report), các phiên thảo luận tại hội nghị đã đúc kết lộ trình nâng tầm năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp qua ba nấc thang cốt lõi: Adapt (Tiếp nhận và Thích ứng) – Align (Đồng bộ và Nội địa hóa) – Author (Kiến tạo và Dẫn dắt Chuẩn mực).
Nếu giai đoạn đầu đòi hỏi doanh nghiệp phải nỗ lực đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe để gia nhập chuỗi giá trị quốc tế, thì bước nhảy chiến lược tiếp theo nằm ở khả năng chuyển hóa tiêu chuẩn thành năng lực vận hành nội tại và tiến tới làm chủ, sáng tạo ra các giá trị mới làm tham chiếu cho thị trường.
Quá trình dịch chuyển từ "người tiếp nhận luật chơi" sang "chủ động định hình chuẩn mực" này không chỉ là câu chuyện của riêng từng tổ chức, mà đòi hỏi sự cộng lực đồng bộ của toàn bộ hệ sinh thái — từ thể chế chính sách khuyến khích R&D đến một thị trường tôn vinh chất lượng thực chất.
Sự chuyển dịch này cũng mở rộng cách nhìn về đổi mới sáng tạo. Tại phiên thảo luận “Đâu là những lĩnh vực Việt Nam có thể vươn lên định chuẩn? Từ Đổi mới sáng tạo đến Định chuẩn: Xây dựng năng lực hệ sinh thái cho Việt Nam”, các diễn giả nhìn nhận đổi mới không chỉ nằm ở một công nghệ mới, mà còn có thể đến từ tư duy, mô hình, quy trình và cách thức giải quyết những bài toán hiện hữu hiệu quả hơn.
Khi một đổi mới được chuyển hóa thành tiêu chuẩn, nó có thể được đo lường, tạo dựng niềm tin và nhân rộng. Một yêu cầu cao hơn từ doanh nghiệp đầu chuỗi cũng có thể kéo theo sự nâng cấp của các nhà cung cấp, qua đó mở rộng tác động từ một tổ chức sang cả chuỗi giá trị.
Đây là điểm khiến khái niệm “định chuẩn” vượt khỏi phạm vi kỹ thuật đơn thuần. Một doanh nghiệp có thể đạt chứng nhận hoặc đáp ứng một tiêu chuẩn cụ thể (Adapt), nhưng năng lực cạnh tranh chỉ thực sự hình thành khi chất lượng ấy được duy trì nhất quán và tiếp tục tạo ra những cải tiến mới (Adapt và cao hơn là Author).
Từ đó, cuộc đối thoại tại VIS 2026 mở rộng từ vị trí của Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu tới những năng lực cần được nâng cấp về công nghệ, chất lượng, nhân lực và nghiên cứu phát triển, trước khi đi đến câu hỏi lớn hơn: làm thế nào để đổi mới sáng tạo không dừng ở một doanh nghiệp mà trở thành một phần năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.
Từ góc nhìn thực chiến khối doanh nghiệp tư nhân, năng lực cạnh tranh của một nền kinh tế cuối cùng được tạo nên từ năng lực của chính các doanh nghiệp trong nền kinh tế đó. Khi doanh nghiệp không dừng ở việc đáp ứng chuẩn, mà có thể làm chủ, duy trì và liên tục nâng chuẩn trong hệ thống của mình, chất lượng của cả chuỗi giá trị cũng được nâng lên. Xa hơn, khi những năng lực ấy đủ trưởng thành để tạo ra các giá trị có sức tham chiếu, ‘định chuẩn’ không còn là câu chuyện của riêng một doanh nghiệp, mà có thể trở thành một phần trong năng lực cạnh tranh của ngành và nền kinh tế.
Ở chiều quốc tế, diễn đàn đồng thời mở ra góc nhìn về cách các chuẩn mực toàn cầu được chuyển giao, bản địa hóa và cách năng lực của doanh nghiệp Việt thay đổi qua quá trình hợp tác với các tập đoàn đa quốc gia.
Minh chứng cho hành trình này, các chuyên gia quốc tế như Roger Leitner - President and CEO, ASEAN-Swiss Chamber of Commerce / Thành viên HĐQT & Đồng Chủ tịch Ủy ban Việt Nam thuộc Hiệp hội Thương mại Thụy Sĩ - Châu Á - cùng đại diện từ các tập đoàn toàn cầu đã nhấn mạnh kinh nghiệm thực tế trong việc đồng bộ tiêu chuẩn và chuyển giao công nghệ:
“Khi thiết lập các cơ sở sản xuất và hợp tác thương mại mới tại Việt Nam, mục tiêu cốt lõi là đảm bảo sản phẩm đạt chất lượng đồng nhất với các tiêu chuẩn khắt khe nhất trên toàn cầu. Việc xây dựng và vận hành theo chuẩn mực quốc tế từ đầu là cơ hội để nâng tầm các tiêu chuẩn toàn diện — từ ứng dụng công nghệ hiện đại, đảm bảo an toàn, phúc lợi cho người lao động cho đến đẩy mạnh tính bền vững. Đặc biệt, mạng lưới sản xuất tại Việt Nam quy tụ nguồn nhân sự phong phú từng làm việc cho các doanh nghiệp nội địa lẫn Âu, Mỹ, châu Á, đem lại nhiều góc nhìn đa dạng giúp liên tục thách thức và nâng cao tiêu chuẩn hiện có.”
Đánh giá về mối quan hệ giữa tiêu chuẩn hóa và đổi mới sáng tạo, các diễn giả quốc tế nhấn mạnh:
“Cả tiêu chuẩn và đổi mới sáng tạo đều quan trọng như nhau: tiêu chuẩn là nền tảng để mở rộng quy mô, còn đổi mới sáng tạo là động lực để không ngừng tiến hóa. Khi thế giới xung quanh thay đổi, các tiêu chuẩn cũng phải liên tục được nâng cấp thông qua công nghệ mới và phương thức vận hành bền vững hơn.”
Đối với những nền kinh tế đi lên từ xuất khẩu và tham gia vào chuỗi giá trị sau các thị trường đã trưởng thành như Việt Nam, việc tiếp nhận chuẩn mực quốc tế thường là bước khởi đầu cần thiết để tiếp cận thị trường, thu hút đầu tư và tham gia sâu hơn vào mạng lưới sản xuất toàn cầu. Nhưng khi những chuẩn mực ấy dần trở thành điều kiện phổ biến, lợi thế tiếp theo không còn nằm ở khả năng “làm đúng theo chuẩn”, mà ở khả năng chuyển hóa chúng thành năng lực nội tại, nâng chất lượng sản phẩm và từng bước dịch chuyển lên những nấc giá trị cao hơn.
Theo cách đó, định chuẩn không đồng nghĩa với tách khỏi hệ thống chuẩn mực thế giới. Ngược lại, năng lực kiến tạo thường được hình thành từ một quá trình dài tiếp nhận, học hỏi, thực hành và làm chủ những chuẩn mực cao đã được các thị trường trưởng thành xác lập. Bước chuyển quan trọng nằm ở thời điểm doanh nghiệp có thể đi từ người tiếp nhận luật chơi sang chủ động cải tiến, tạo ra những giá trị mới và từng bước tham gia định hình những chuẩn mực của thị trường.
Muốn định chuẩn, thị trường phải sẵn sàng cho chất lượng
Phiên tọa đàm cấp cao tập trung vào ba điều kiện cốt lõi để những năng lực tiên phong có thể phát triển thành năng lực cạnh tranh cấp quốc gia.
Trước hết là môi trường thể chế và chính sách đủ cởi mở nhằm khuyến khích doanh nghiệp đầu tư dài hạn vào nghiên cứu, đổi mới và chuẩn hóa chất lượng. Thứ hai là động lực từ thị trường — nếu giá vẫn là yếu tố gần như duy nhất quyết định cạnh tranh, doanh nghiệp sẽ thiếu động lực để đầu tư cho các tiêu chuẩn cao hơn.
Ngược lại, khi thị trường ghi nhận tính bền vững, độ tin cậy và chất lượng, những doanh nghiệp đầu tư vào năng lực thực chất sẽ được tưởng thưởng. Yếu tố cuối cùng nằm ở chính sự sẵn sàng của doanh nghiệp trong việc đầu tư cho những năng lực quyết định lợi thế cạnh tranh dài hạn.
Đánh giá thực chất về độ sẵn sàng của cộng đồng doanh nghiệp nội địa, Ông Richard D. McClellan – CEO Trung tâm Tài chính Quốc tế Việt Nam tại TP.HCM (VIFC) thẳng thắn chia sẻ:
“Dù đã xuất hiện một số doanh nghiệp Việt Nam vươn lên mạnh mẽ và vận hành tiệm cận các chuẩn mực quốc tế, nhưng nhìn chung số đông doanh nghiệp nội địa vẫn chưa đạt đến cấp độ này. Yêu cầu cấp thiết hiện nay là phải nâng cao năng lực toàn diện, đặc biệt ở hai trụ cột cốt lõi: đẩy mạnh tính minh bạch trong quản trị và chủ động giao tiếp bằng ngôn ngữ chuẩn mực của thị trường tài chính - thương mại toàn cầu.”
Đồng quan điểm về bài toán nâng cấp năng lực hệ sinh thái, Ông Lê Minh Trung – Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ Phát triển Công nghiệp và Phát triển Bền vững (CSED), Sở Công Thương TP.HCM nhận định:
“Một vài doanh nghiệp tiên phong chưa đủ tạo nên năng lực định chuẩn của cả nền kinh tế. Điều đó đòi hỏi một hệ sinh thái cùng dịch chuyển, với thể chế khuyến khích chất lượng và R&D, thị trường biết ghi nhận giá trị thay vì chỉ chọn giá thấp, cùng cộng đồng doanh nghiệp sẵn sàng đầu tư dài hạn. Đích đến là chuyển năng lực của những doanh nghiệp tiên phong thành năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.”
Theo cách tiếp cận này, khoảng cách từ “theo chuẩn” đến “định chuẩn” không thể được rút ngắn chỉ bằng một chứng nhận, một dự án hay một doanh nghiệp riêng lẻ, mà đòi hỏi sự cộng lực đồng bộ giữa chính sách, thị trường, doanh nghiệp và các chủ thể trong toàn bộ chuỗi giá trị.
Trong hai ngày diễn ra VIS 2026, câu chuyện đã được đặt trong một bức tranh rộng hơn của đổi mới sáng tạo, từ dòng vốn và thể chế, công nghệ sâu và ngành công nghiệp tương lai, thương mại hóa nghiên cứu và vai trò của đại học đến đổi mới sáng tạo mở, hợp tác tập đoàn – startup, kinh tế xanh và chuyển dịch năng lượng.
Cách tiếp cận này cho thấy đổi mới không chỉ là cuộc đua về công nghệ, mà còn là khả năng tổ chức tốt hơn vốn, tri thức, con người, quản trị và các nguồn lực của nền kinh tế.
Khi VIS 2026 khép lại, những cuộc đối thoại về định chuẩn vẫn tiếp tục đặt ra một yêu cầu dài hạn cho doanh nghiệp và nền kinh tế Việt Nam: từ tiếp nhận chuẩn mực, làm chủ chuẩn mực đến từng bước tạo ra những giá trị có sức tham chiếu.
Đây không phải một bước chuyển có thể hoàn thành trong ngắn hạn, nhưng là quá trình quyết định liệu những năng lực riêng lẻ hôm nay có thể trở thành năng lực của ngành và rộng hơn là năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.
Câu hỏi vì thế không còn chỉ là Việt Nam có thể đáp ứng các chuẩn mực quốc tế tốt đến đâu, mà là đâu là những lĩnh vực Việt Nam có thể tạo ra giá trị đủ khác biệt, đủ tin cậy và đủ sức lan tỏa để tham gia kiến tạo những chuẩn mực mới trên thị trường khu vực và thế giới.
VIS 2026 diễn ra dưới sự bảo trợ chiến lược của UBND TP.HCM, do InnoLab Asia và Sở Khoa học và Công nghệ TP.HCM đồng tổ chức với chủ đề trọng tâm: “Critical Mass – The New Currents of Innovation: Vietnam at the Center of a Global Realignment” (Điểm bứt phá – Những dòng chảy đổi mới sáng tạo mới: Việt Nam ở tâm điểm của sự tái định hình toàn cầu).
VIS 2026 quy tụ hơn 4.500+ lượt đại biểu tham dự trực tiếp, hơn 50+ chuyên gia và diễn giả hàng đầu trong nước và quốc tế, cùng sự đồng hành của hơn 50+ đối tác chiến lược, quỹ đầu tư và tập đoàn công nghệ lớn.
.png "Ngân hàng tăng tốc xử lý nợ, loạt bất động sản trị giá hàng chục tỷ đồng được ra đấu giá")
.jpg "Vingroup công bố thành lập Verta - mô hình giáo dục phổ thông mới trong thời đại AI")
